Νίκος Διονυσόπουλος: Τραγούδια και σκοποί της Θράκης

Η ιστορική Θράκη, μέχρι τη τριχοτόμησή της που ολοκληρώθηκε το 1922, αποτελούσε μια μεγάλη γεωπολιτική, πολιτισμική ενότητα. Μια ενότητα με κύρια χαρακτηριστικά την άμεση και λειτουργική σύνδεσή των αστικών της κέντρων με τους γεωργικούς και κτηνοτροφικούς τόπους, τα λιμάνια της στο βόρειο Αιγαίο, στην Προποντίδα και στη Μαύρη Θάλασσα, τις ποταμόσκαλες κατά μήκος του πλωτού Έβρου και τους εμπορικούς σταθμούς κατά μήκος των δρόμων που οδηγούν στην κεντρική Ευρώπη, στις παραδουνάβιες χώρες, στις μικρασιατικές αγορές.

Η διοικητική της ενοποίηση χρονολογείται στα ρωμαϊκά χρόνια, όταν διανοίχτηκαν οι μεγάλες οδικές αρτηρίες και ιδρύθηκαν πολλές νέες πόλεις στην πεδινή ενδοχώρα μέχρι τις νότιες πλαγιές του Αίμου. Η πυκνότητα των ελληνικών πόλεων συνέβαλε σημαντικά στην πολιτισμική ενοποίηση της παραγωγικής υπαίθρου, ενώ οι συνεχείς επιδρομές των βαρβαρικών λαών που παραβιάζουν το ρωμαϊκό κι αργότερα το βυζαντινό σύνορο, συνέβαλαν στη δημιουργία της κοινής αίσθησης ότι η Θράκη είναι η ασπίδα της Αυτοκρατορίας. Και πράγματι ολόκληρος ο θρακικός χώρος υπήρξε ο προστατευτικός περίγυρος της αυτοκρατορικής πρωτεύουσας που ιδρύθηκε το 330 μ.Χ. στο ανατολικότερο άκρο της θρακικής πεδιάδας.

Από το 330 ως το 1453 και από το 1453 ως το 1922, η Κωνσταντινούπολη επηρέασε όλες τις πτυχές του θρακικού βίου και πολιτισμού, θέτοντας τη Θράκη στο κέντρο του βυζαντινού και μεταβυζαντινού κόσμου. Επόμενο είναι λοιπόν και το μουσικό πρόσωπο της Θράκης να έχει, εκτός των άλλων, «πολίτικα» και αστικά χαρακτηριστικά, ιδιαίτερα στις ανατολικές περιοχές της, ενώ αποτελεί οργανικό μέρος της πολυδιάστατης ελληνικής παραδοσιακής μουσικής, παρ’ όλες τις ιδιοτυπίες του.

Στο σύνολό της, η μουσική της Θράκης παρουσιάζει εξαιρετική ποικιλία στους σκοπούς, στους χορούς και στα τραγούδια της και περιλαμβάνει μια πλειάδα από «γνώριμες» μελωδίες (που μερικές φορές θυμίζουν βυζαντινά τροπάρια), αστικά λαϊκά καθώς και ωραιότατα παλαιά ακριτικά και αφηγηματικά τραγούδια, αμανέδες, ζωηρούς σκοπούς με καθαρά τοπικό χρώμα, όπως και άλλους, που διαμορφώθηκαν από τις σχέσεις και τις αλληλεπιδράσεις με τις περιοχές που συνορεύει. Στη Θράκη δεν υπάρχουν κλέφτικα τραγούδια, σε αντίθεση με όλη την υπόλοιπη στεριανή Ελλάδα, μιας και η γειτνίαση της με την πρωτεύουσα της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και η πεδινή της διαμόρφωση δεν ευνοούσε την ανάπτυξη σωμάτων κλεφτών. Όμως, στην ποιητική της έκφραση συναντούμε συχνά ως μορφή το δίστιχο, χαρακτηριστικό του ευρύτερου αιγαιοπελαγίτικου χώρου.

Αυτή η μουσική λοιπόν, που σήμερα εντοπίζεται στους ιστορικούς και στους προσφυγικούς θρακιώτικους οικισμούς, ανήκει στην κατηγορία των μουσικών ιδιωμάτων της θαλασσινής Ελλάδας, η οποία περιλαμβάνει σε μία ενότητα τις περιοχές από την Κρήτη και την Κύπρο μέχρι τα παράλια του Εύξεινου Πόντου, με επίκεντρο τα μεγάλα αστικά κέντρα της Σμύρνης και της Κωνσταντινούπολης… Παρουσιάζει όμως μια εσωτερική διαφοροποίηση και μπορούμε να διακρίνουμε τρία συγγενή μουσικά ιδιώματα, που αντιστοιχούν κατά κάποιο τρόπο στις τρεις περιοχές – Δυτική, Βόρεια και Ανατολική – που χωρίστηκε στις αρχές του αιώνα ο ενιαίος χώρος της Θράκης.
(…)
Νίκος Διονυσόπουλος
(από το cd “Χρόνης Αηδονίδης – Τραγούδια και σκοποί της Θράκης, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 7-8”)

Για το "Ζωντανό Κύτταρο" της Ελένης Βιτάλη

ΕΛΕΝΗ ΒΙΤΑΛΗ, HAIG YAZDJIAN, ΑΡΕΤΗ ΚΕΤΙΜΕ
ΖΩΝΤΑΝΟ ΚΥΤΤΑΡΟ
LEGEND

Η Ελένη Βιτάλη είναι όχι μόνο μια από τις μεγαλύτερες γυναικείες φωνές του ελληνικού τραγουδιού, αλλά και μια συνεπέστατη παρουσία στο πεδίο των ζωντανών ηχογραφήσεων. Από το λαϊκών δρόμων «Χορέψτε γιατί χανόμαστε» μέχρι το ιστορικό «Δρόμοι που αγάπησα» και το «Προσκήνιο», κάθε δισκογραφημένο LIVE της Βιτάλη χαρακτηριζόταν από τη γοητεία του κλασικού και την τόλμη της καινοτομίας. Τα ίδια στοιχεία παρουσιάζονται και στον καινούργιο ζωντανό, διπλό cd «Ζωντανό Κύτταρο» που συμπυκνώνει τις εμφανίσεις της Βιτάλη, του Χάιγκ Γιατζιτζιάν και της Αρετής Κετιμέ στο Κύτταρο. Στα 29 τραγούδια του δίσκου ακούμε μια Βιτάλη εξαιρετικά ώριμη αλλά και κεφάτη, εκφραστική και συνάμα απλή, πάντα ροκ μέσα στη λαϊκότητά της. Σύμμαχός της πολύτιμος ο Γιατζιτζιάν που ερμηνεύει μοναδικά τα παραδοσιακά από την Αρμενία και το Ιράκ, και προσφέρει με το ούτι και τις ενορχηστρώσεις του ένα σημείο συνάντησης Ανατολής και Δύσης που βρίσκεται πολύ μακριά από τις λογής «έθνικ» ευκολίες. Η ορχήστρα, η Αρετή Κετιμέ (σαντούρι), ο Γιάννης Κυριμκυρίδης (πιάνο), ο Κώστας Μερετάκης (κρουστά) και ο Tigran Sargsyan (πνευστά) στέκονται πολύτιμοι σύμμαχοι στο χτίσιμο αυτού του σημείου συνάντησης δύο γεωγραφικών και μουσικών τόπων.

Κύρια ένστασή μου σε έναν κατά τα άλλα εξαιρετικό δίσκο είναι η παρουσία υπερβολικά πολλών τραγουδιών (έξι τον αριθμό) από τον πρόσφατο προσωπικό δίσκο της ερμηνεύτριας «7 και να προσέχεις», καθώς και τραγουδιών που η Βιτάλη έχει ερμηνεύσει πάλι ζωντανά στο παρελθόν. Εύλογη συνέπεια αυτών των μάλλον πρόχειρων επιλογών είναι η παράλληλη απουσία «κρυμμένων» τραγουδιών από την προσωπική δισκογραφία της Βιτάλη. Επίσης, η παρουσία της Αρετής Κετιμέ περνάει μάλλον ανεκμετάλλευτη ερμηνευτικά, με δύο μόνο τραγούδια. Το γεγονός ότι μια 20χρονη υπερ-ταλαντούχα ερμηνεύτρια και οργανοπαίκτρια θεωρείται ακόμα ως «το νινί μας», όπως φωνάζει χαϊδευτικά η Βιτάλη, δείχνει όλη την παθογένεια του ελληνικού τραγουδιού σήμερα. Ευτυχώς που στην ηχογράφηση το σαντούρι της Κετιμέ ακούγεται περισσότερο από ότι στις ζωντανές εμφανίσεις, όπου είχε δυστυχώς «θαφτεί» από την ηχοληψία. Η ερμηνεία της Κετιμέ στο «Αϊ γαρούφαλλό μου» είναι συγκλονιστική∙ ακούστε την παρακαλώ τη νύχτα και δίχως φώτα. Τέτοιες ερμηνείες ξεγυμνώνουν την παντελή ανικανότητα του σημερινού σταρ-σύστεμ να εκτιμήσει και να προωθήσεις τις νέες και ιδιαίτερα ελπιδοφόρες μονάδες του τραγουδιού μας. Αλήθεια, τι περιμένουν οι φωστήρες των δισκογραφικών εταιρειών για να δώσουν τη δυνατότητα στο κορίτσι αυτό να τραγουδήσει και να παίξει το σαντούρι του σε έναν προσωπικό δίσκο; Τόση πια έλλειψη φαντασίας και δημιουργικότητας στους γραφειοκράτες της Μεσογείων;

Ηρακλής Οικονόμου
(Εφημερίδα Η ΕΠΟΧΗ)

Συνέντευξη με τον Μάνο Αβαράκη

ΜΑΝΟΣ ΑΒΑΡΑΚΗΣ:

"ΔΕΝ ΚΛΑΙΕΙ, ΜΟΝΟ, Η ΦΥΣΑΡΜΟΝΙΚΑ"



τη συνέντευξη έλαβε ο Ηρακλής ΟικονόμουΔημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Δίφωνο", τ. 160, Απρίλιος 2009
Φωτογραφίες: Θ. Αρβανίτης

Είναι από εκείνους τους μουσικούς που λόγω της φύσης του οργάνου τους έχουν βρεθεί στη σκιά των μεγάλων συνθετών και ερμηνευτών. Για πολλούς, βλέπετε, η φυσαρμόνικα και το φλάουτο με ράμφος δεν είναι παρά συνοδευτικά όργανα άνευ σημασίας. Στα χέρια του όμως, αυτά τα όργανα συν-έγραψαν μερικές από τις λαμπρότερες σελίδες του ελληνικού τραγουδιού. Πρόσφατα, τον θαυμάσαμε επί σκηνής πλάι στην Αναστασία Μουτσάτσου, τον Νότη Μαυρουδή και τον Παναγιώτη Μάργαρη. Κυρίες και κύριοι, ο μεγαλύτερος Έλληνας βιρτουόζος της φυσαρμόνικας, ο κύριος Μάνος Αβαράκης!

Πώς και πότε συναντήσατε τη φυσαρμόνικα;

Το όργανο αυτό το συνάντησα σε ηλικία 16 χρονών. Ένας συμμαθητής μου έπαιζε στο σχολείο φυσαρμόνικα και μαζεύονταν γύρω του τα άλλα παιδιά. Μου άρεσε πολύ η συναισθηματική εικόνα που απέπνεε αυτό το όργανο, αλλά και το ότι είναι ένα μέρος της παρέας που σου επιτρέπει να επικοινωνήσεις με τους φίλους σου. Ξέρεις, μεγάλωσα στη δεκαετία του ’50, μια εποχή που η Ελλάδα είχε μόλις συνέλθει από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εμφύλιο. Δεν μπορούσε ένα παιδί να πει τότε ότι του αρέσει η μουσική. Η έννοια του «κάνω μουσική» δεν υπήρχε τότε.


Είστε αυτοδίδακτος;

Εντελώς!


Αλήθεια, μαθαίνεται η φυσαρμόνικα;

Μαθαίνεται, ναι, και στα ωδεία έχω διδάξει και φυσαρμόνικα. Όμως, είναι δύσκολο όργανο. Ή το πιάνεις πώς λειτουργεί και παίζεις, ή δεν το πιάνεις και δυσκολεύεσαι. Δεν μου αρέσει να αποστηθίζω βιβλία και να λέω ότι κουβαλάω εγκυκλοπαιδικές γνώσεις. Όπως έλεγε και ο πατέρας μου, το μεγάλο σχολείο είναι η ίδια η ζωή. Και στη μουσική, αυτό το δρόμο ακολούθησα, το σχολείο της ζωής, της λεγόμενης «πιάτσας». Εκεί μαθαίνεις να παίζεις μουσική. Το ωδείο δεν στο διδάσκει αυτό, εκεί μαθαίνεις τη γραμματική και το συντακτικό. Χρήσιμα είναι και αυτά.


Ποια είναι η κατάσταση της μουσικής παιδείας σε σχέση με τη φυσαρμόνικα;

Μηδενική...δεν υπάρχει τίποτα...αν και έχω κάνει προσπάθειες για τη στήριξη της διδασκαλίας της φυσαρμόνικας στα ωδεία. Υπάρχει μια εγγενής δυσκολία – και ευλογία από μία άλλη άποψη: ότι δεν υπάρχει συγκεκριμένο υλικό για τη φυσαρμόνικα, δηλαδή κομμάτια που να έχουν γραφτεί γι’ αυτή. Μόνο για τη χρωματική φυσαρμόνικα (με μοχλό) έχουν γραφτεί κομμάτια. Εγώ παίζω διατονική φυσαρμόνικα, αλλάζοντας φυσαρμόνικες ανάλογα με τον τόνο.


Σαν καθηγητής, τι προσπαθείτε να εμφυσήσετε στους μαθητές σας;

Η έννοια «παίζω μουσική» είναι αρκετά σύνθετη έννοια. Το πρώτο πράγμα που πρέπει να μάθει ένα παιδί είναι ο τεχνικός χειρισμός. Πριν μάθει να εκφράζεται, πρέπει να μάθει να χειρίζεται το όργανο, και να εξασκείται πολύ στο παίξιμο. Στους μαθητές μου λέω: «για να κάνει τα μαγικά του, ο Νίκος Γκάλης έκανε τέσσερις ώρες την ημέρα κάμψεις και τρέξιμο».


Ποια μοντέλα βιρτουόζων της φυσαρμόνικας σας ενέπνευσαν;

Στην Ελλάδα, πρότυπό μου ήταν ο Γιώργος Αρμάος που έπαιζε σε ταινίες με μουσική του Χατζιδάκι, και ο Δήμος Μούτσης. Ανέκαθεν ήμουν φαν του Χατζιδάκι, και μάλωνα με τους φίλους μου που ήταν Θεοδωρακικοί λόγω Αριστεράς. Και εγώ αριστερός ήμουν, αλλά δεν μπέρδευα τη μουσική με τα υπόλοιπα. Με είχε επηρεάσει πολύ ο ρόλος που παίζει η φυσαρμόνικα στη «Μυθολογία» και το «Παραμύθι χωρίς όνομα» του Χατζιδάκι. Ο Μούτσης έπαιζε φυσαρμόνικα στα δύο αυτά έργα. Ξενυχτούσα ακούγοντας τον, και μελετώντας τον ανεξάρτητο ρόλο που έπαιζε το όργανο στη μουσική, την αντιστικτική γραμμή της, το λεγόμενο «κόντρακάντο».

Και πώς βρεθήκατε στη σκηνή και στη δισκογραφία;

Μέσα στη Χούντα, το 1970, πήγαμε με τον συνθέτη Νίκο Παπακώστα στη μπουάτ «Φεγγάρι» της Μνησικλέους. Τότε έπαιξα για πρώτη φορά φυσαρμόνικα δημόσια, και πήρα τα πρώτα μου χρήματα, 150 δραχμές! Όμως, εγώ ήθελα να σπουδάσω ζωγραφική και έδωσα εξετάσεις για τη Σχολή Καλών Τεχνών. Δεν μπήκα με την πρώτη, είχαμε και δυσκολίες στο σπίτι, και πήγα να δουλέψω σε ένα χυτήριο, αρχές του ’72. Τον Μάρτιο του ’73, ο Πάνος Γρηγοριάδης, ένας καλός φίλος μου που έπαιζε κιθάρα, με παίρνει και πάμε στον Χρήστο Λεοντή, ο οποίος εκείνη την εποχή δούλευε πάνω στο «Καπνισμένο Τσουκάλι». Στην παρέα τότε ήταν και ο Χρήστος Πανόπουλος που έπαιζε κρουστά, και ο Άγγελος Σφακιανάκης ο παραγωγός, που έπαιζε κρουστά κι αυτός. Του άρεσε πολύ η φυσαρμόνικα του Λεοντή, και μπήκα στη δισκογραφία με το «Καπνισμένο Λεοντή». Από τότε, είμαι μέσα σε όλα τα έργα του: «Παραστάσεις», «Αχ Έρωτα», «Μαντζουράνα στο Κατώφλι», «Πυγολαμπίδες», «Έρωτας Αρχάγγελος». Οφείλω σε αυτόν την είσοδό μου στο επάγγελμα.


Πάντως, μπήκατε και σε καλή εποχή στη δισκογραφία!

Ναι, ήταν μια καλή στιγμή. Η Ελλάδα ήταν μπουζουκοκρατούμενη, και οι πιο σοβαροί συνθέτες όπως ο Λεοντής, ο Σπανός και ο Λοΐζος αναζητούσαν νέους ήχους και νέους μουσικούς. Με τον Σπανό συνεργάστηκα στην «Τρίτη Ανθολογία», και με τον Λοΐζο έπαιξα οκαρίνα στα «Νέγρικα». Και με τον Θάνο Μικρούτσικο συνεργάστηκα, στον «Σταυρό του Νότου».


Ποιες συνεργασίες σας ξεχωρίζετε;

Η πιο συναρπαστική μου εμπειρία ήταν με τον Μάνο Χατζιδάκι. Ο Χατζιδάκις με καθιέρωσε στο κύκλωμα των κλασικών μουσικών. Παίζαμε στους Αγώνες Τραγουδιού της Κέρκυρας, το 1981. Έπαιζα έναν αυτοσχεδιασμό στο τραγούδι της Ηδύλης Τσαλίκη, σε ποίηση Καρυωτάκη. Πριν αρχίσει η συναυλία, έπρεπε να κουρδίσουμε τον τόνο. Οι υπόλοιποι μουσικοί της ορχήστρας σνομπάρανε τη φυσαρμόνικα. Πήγαν και του είπαν: «Μαέστρο, είναι χαμηλά η φυσαρμόνικα». Ο Χατζιδάκις τους απάντησε: «Αν δεν κουρδίσετε κύριοι πάνω στη φυσαρμόνικα, θα φύγετε και θα βγει να παίξει μόνος του ο κύριος Αβαράκης. Δεν είναι διακοσμητικό όργανο η φυσαρμόνικα». Αυτό για μένα υπήρξε το πρώτο μου δίπλωμα στη μουσική. Δισκογραφικά, συνεργάστηκα με τον Χατζιδάκι στους «Μύθους μιας Γυναίκας» με τη Νανά Μούσχουρη.


Έχετε παίξει φυσαρμόνικα και σε συμφωνική ορχήστρα;

Βεβαίως! Από το 1996 συνεργάζομαι με την Ορχήστρα των Χρωμάτων, όποτε χρειάζονται φυσαρμόνικα. Τον Ιούλιο έπαιξα το «Blue» του Χατζιδάκι.


Η συμμετοχή φυσαρμόνικας σε συμφωνική ορχήστρα είναι παγκόσμια πρωτοτυπία;

Όχι. Υπάρχουν κάποια συμφωνικά έργα για χρωματική φυσαρμόνικα. Ο Λάρυ Άντλερ υπήρξε ο μεγάλος δάσκαλος της χρωματικής φυσαρμόνικας, και τον θεωρώ τον καλύτερο φυσαρμονικίστα που πέρασε ποτέ. Σημείο αναφοράς.


Το πρώτο πράγμα που μου φέρνει στο νου η φυσαρμόνικα είναι η παράδοση της μαύρης μουσικής στις Ηνωμένες Πολιτείες. Δεν νιώσατε ποτέ την ανάγκη να ασχοληθείτε με τα μπλουζ;

Όχι. Το μπλουζ είναι μια κουλτούρα που γεννήθηκε ανάμεσα στους Αφρο-αμερικανούς του Νότου. Κάθε λαϊκή μουσική, όπως και η δημοτική μας μουσική, έχει απόλυτη συνάρτηση με τον χώρο στον οποίον βρίσκεται. Εκεί έχει αυθεντικότητα. Την τεχνική του μπλουζ φυσικά την ξέρω και την ενσωματώνω στο παίξιμό μου. Αλλά αν έκανα εγώ ο ίδιος μπλουζ, θα θεωρούσα τον εαυτό μου ή παπαγάλο, ή ψεύτη ως προς την κουλτούρα μου. Εγώ είμαι λαϊκός φυσαρμονικίστας.


Πείτε μου μερικά βασικά ιστορικά στοιχεία για τη φυσαρμόνικα.

Η φυσαρμόνικα εφευρέθηκε γύρω στα 1820 στη Γερμανία από έναν ρολογά και μετά μπήκε σε μαζική παραγωγή από τον Ματίας Χόνερ. Ο εφευρέτης της είχε ακούσει το Κινέζικο όργανο «Σεγκ» που σχετιζόταν με τον φλάουτο του Πάνα, και βασιζόμενος σ’ αυτό είχε την ιδιοφυή ιδέα να φτιάξει το μοναδικό πνευστό όργανο που παίζει μονές φωνές και συγχορδία συγχρόνως, όπως το ακορντεόν. Βασικά, η φυσαρμόνικα είναι ένα φυσητό ακορντεόν.


Ο Μούτσης τραγουδά για «μια φυσαρμόνικα που κλαίει». Μόνο κλαίει η φυσαρμόνικα, ή παράγει κι άλλα συναισθήματα;

Η φυσαρμόνικα δεν είναι ένα απλό, ρομαντικό οργανάκι. Είναι και τραγικό όργανο, και με μεγάλη θεατρικότητα. Ο Γιάννης Ρίτσος έλεγε ότι η φυσαρμόνικα είναι όργανο παιδικό και θηλυκό. Η φυσαρμόνικα έχει το δικό της σεξ απίλ!


Ένας φίλος μου είπε ότι μια φορά στο Τορόντο παίξατε στην παρέα σας την Πέμπτη Συμφωνία του Μπετόβεν, έξω στο δρόμο. Είναι αλήθεια;

Μπορεί...το κύριο θέμα της! Πού να θυμάμαι, έχουν περάσει τριανταπέντε χρόνια!

Αλήθεια, τι προτιμάτε, στούντιο ή συναυλία;

Μες στο στούντιο κάθεσαι πίσω από ένα μικρόφωνο, πρέπει να είσαι συγκρατημένος. Στη συναυλία είσαι πιο απελευθερωμένος, και μπορείς να δείξεις αυτό που κάνεις. Στη δισκογραφία έχω παίξει σε δουλειές όπου τις άκουσα μετά και αναρωτήθηκα: «Καλά, τώρα γιατί με πληρώσανε;». Υπάρχουν δουλειές που συμμετείχα και δεν ακούς τη φυσαρμόνικα, ή την ακούς πολύ χαμηλά στο φόντο. Η μόνη φορά που με φορέσανε να παίξω σόλο, είναι στην «Άλλη Αγορά» του Μάνου Χατζιδάκι σε ενορχήστρωση του Νίκου Κηπουργού, ένα έργο που αγαπώ πολύ. Εκεί έπαιξα σόλο το «Τριαντάφυλλο στο Στήθος».

Πώς σας φαίνεται το τεράστιο χάσμα ανάμεσα στις αμοιβές των τραγουδιστών και στην αμοιβή των μελών της ορχήστρας;

Ξύνουμε πληγές τώρα...Το θεωρώ άδικο και απαράδεκτο. Ο χειρότερος μουσικός είναι ο καλύτερος τραγουδιστής...οι περισσότεροι δεν ξέρουν που πέφτει το ντο. Η β’ και η γ’ φίρμα παίρνει τα τριπλάσια χρήματα απ’ αυτά που παίρνει ο μουσικός, ο οποίος τραβάει και όλο το λούκι στις πρόβες. Το σταρ σύστεμ είναι μια ευφυής κατασκευή...

Έχετε συνεργαστεί εκτενώς με τη Νένα Βενετσάνου. Μιλήστε μου λίγο γι’ αυτή.

Η Νένα είναι σαν αδερφή μου πια, την αγαπάω πάρα πολύ και να το γράψεις αυτό. Τη γνώρισα μέσω του Λεοντή, μόλις είχε έρθει από Γαλλία όπου είχε ολοκληρώσει σπουδές στην Ιστορία της Τέχνης. Έχω συνεργαστεί στο μεγαλύτερο μέρος της δισκογραφίας της, και έχουμε παίξει πολύ στο εξωτερικό. Δεν νομίζω ότι προβάλλεται πολύ, σε σχέση με την αξία της.

Νότης Μαυρουδής;

Από τους πρωτεργάτες του Νέου Κύματος, εξαιρετικός κιθαριστής και δάσκαλος, με συνεπή διαχρονικά πορεία. Και ένας ιδιαίτερα ευαίσθητος άνθρωπος.

Χρήστος Λεοντής;

Ένας από τους αναμορφωτές του νεοελληνικού τραγουδιού μετά το ’60. Τίμιος και σεμνός, δεν κατέφυγε ποτέ σε τεχνάσματα για να αναδειχθεί, και έχει αδικηθεί από τα μέσα ενημέρωσης.

Τώρα που συμπληρώνονται τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Γιάννη Ρίτσου, δεν πρέπει να ξαναδούμε και να ξανακούσουμε το «Καπνισμένο Τσουκάλι»;

Ναι, βεβαίως. Θα είχε ενδιαφέρον να το ξαναδουλέψει, με την οπτική που έχει σήμερα και με την ωριμότητα των χρόνων που πέρασαν. Πρέπει κάτι να γίνει, οπωσδήποτε! Είναι όμως θέμα του Χρήστου, όχι δικό μου.

Ανδρωθήκατε μουσικά σε μια έντονα πολιτικοποιημένη περίοδο. Τι κρατάτε από εκείνη την εποχή και από την ένταξή σας στην Αριστερά;

Οι άνθρωποι έχουν την τάση να ωραιοποιούν το παρελθόν. Βγήκαν πολλά από εκείνη την εποχή, άλλα αρνητική, άλλα θετικά. Στα αρνητικά είναι φυσικά η δικτατορία. Στα θετικά είναι ο ενθουσιασμός που υπήρχε διάχυτος παντού. Ζήσαμε την εποχή των μεγάλων λαϊκών συναυλιών, που καθιέρωσε ο Μίκης και ακολούθησαν οι υπόλοιποι συνθέτες. Υπήρχε ένας αναβρασμός, ο κόσμος είχε ανάγκη να εκφραστεί. Τα πολιτικά κόμματα στηρίζανε τις συναυλίες, και οι καλλιτέχνες στηρίζανε τα κόμματα. Στην πορεία πολλά αλλάξανε, πολλά ξεχάστηκαν.

Παραμένετε αριστερός;

Ναι, παραμένω αριστερός, αν και δεν συμφωνώ με τις νομενκλατούρες. Ο πραγματικά αριστερός κόσμος, να ξέρεις, είναι απογοητευμένος και στεναχωρημένος.

Κύριε Αβαράκη, τι θελήσατε να εκφράσετε σ’ αυτά τα τριανταπέντε χρόνια ως μουσικός;

Αντιλήφθηκα τον ρόλο μου ως ένα είδος προσωπικής αποστολής: να γνωρίσω στους συνανθρώπους μου ένα όργανο του οποίου τις δυνατότητες δεν γνώριζαν. Παρά τις ελλείψεις της, η φυσαρμόνικα έχει μια τέτοια ευρεία γκάμα φωνής που την κάνει συναρπαστική.

Για το "Κατακόκκινα" της Τζένης Χατζοπούλου

ΤΖΕΝΗ ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΥ
ΚΑΤΑΚΟΚΚΙΝΑ
ΗΧΟΤΡΟΝ

Ας μπούμε κατευθείαν στο ψητό: στο δισκογραφικό ντεμπούτο της Τζένης Χατζοπούλου Κατακόκκινα βρίσκεται ένα από τα κορυφαία πολιτικά τραγούδια της τελευταίας δεκαετίας. Αναφέρομαι στη Χαραμάδα, ένα κοφτερό σαν μαχαίρι ντουέτο της Χατζοπούλου με τον Χρήστο Θηβαίο σε στίχους του Σταμάτη Μεσημέρη (που "έφυγε" πρόσφατα), μουσική της Ελεάννας Ζεγκίνογλου και ενορχήστρωση του Δημήτρη Βαρελόπουλου. Και μόνο γι’ αυτό το τραγούδι αξίζει ο δίσκος, ιδιαίτερα για έναν κόσμο της Αριστεράς που διψάει για καινούργια τραγούδια με κριτική και ιδεολογία. Γενικά, η ερμηνεία της Χατζοπούλου είναι γεμάτη εκφραστικότητα, χωρίς τις περιττές ναρκισσιστικές υπσερβολές που συνοδεύουν πλήθος νέων φωνών. Εντυπωσιακή είναι και η συνθετική κατάθεσή της, ιδιαίτερα με το Ένα τέτοιο βράδυ που αρχίζει ως μπαλάντα για να καταλήξει σε ένα δυναμικό ταγκό. Ο πολυσυλλεκτικός δίσκος περιέχει συνολικά 11 τραγούδια διάφορων δημιουργών, κινούμενος κυρίως στο χώρο της ροκ μπαλάντας. Η παραγωγή σε επιμέλεια του Βασίλη Παπακωνσταντίνου είναι άρτια τεχνικά και αισθητικά, δείχνοντας τις δυνατότητες των ανεξάρτητων εταιρειών παραγωγής όταν συνεργάζονται με τους κατάλληλους ανθρώπους. Ο Παπακωνσταντίνου υπογράφει και τη μουσική του τρυφερού Μη με αλλάξεις σε στίχους του Οδυσσέα Ιωάννου, που προβλέπω ότι θα ακουστεί πολύ. Τι δεν μου άρεσε; Καταρχήν, οι αδιάφορες συνθετικές συνεισφορές του Μαχαιρίτσα σε ένα τραγούδι (άλλο ένα καρμπόν του Τούρκου και του Τι ζητάω) και του Θηβαίου σε ένα άλλο. Επίσης, οι ενορχηστρωτικές επιλογές του Ανδρέα Αποστόλου θα μπορούσαν να περιέχουν περισσότερα φυσικά όργανα και λιγότερους ήχους και ρυθμούς από το ψυγείο του sampler. Συνολικά όμως, το δείγμα είναι θετικό· μακάρι η μελλοντική πορεία της Χατζοπούλου να ανταποκριθεί στις υψηλές προσδοκίες που γεννά ο πρώτος της δίσκος.

Ηρακλής Οικονόμου
(Εφημερίδα Η ΕΠΟΧΗ)

Ο Κώστας Βόμβολος για το σεφαραδίτικο τραγούδι

Τα τραγούδια των Ισπανοεβραίων συνιστούν στο σύνολό τους ένα αρκετά αντιφατικό όσο και γοητευτικό μωσαϊκό. Ο Ευρωπαϊκός Μεσαίωνας, η Βυζαντινή και η Αραβοπερσική παράδοση συνυπάρχουν με στοιχεία απ’ τη λαϊκή μουσική της Ιβηρικής, της Βαλκανικής και της ευρύτερης Μεσογείου. Άλλοτε πρόκειται για πρωτότυπα κομμάτια, που δέχτηκαν την καταλυτική επίδραση των εθνοτήτων που φιλοξένησαν τους Σεφαραδίτες, και άλλοτε για δάνειες μελωδίες, που ενσωματώθηκαν μετά από τις αναγκαίες τροποποιήσεις στη σεφαραδίτικη μουσική παράδοση.

Η αφομοίωση όλων αυτών των επιρροών δεν υπήρξε πάντοτε τόσο ομαλή, κι έτσι αρκετές φορές τα τραγούδια δίνουν την αίσθηση του παλίμψηστου, με διαδοχικές επιστρωματώσεις που αναδεικνύονται η μια κάτω από την άλλη παραπέμποντας κάπως στη σύγχρονη τεχνική του κολλάζ. Άλλωστε, κάθε μελωδία συναντάται σε αρκετές παραλλαγές, μερικές φορές τόσο διαφορετικές, ώστε δύσκολα να μπορεί να ανιχνευθεί η αρχική της μορφή.

Όλα τα τραγούδια έχουν τροπικό (modal) χαρακτήρα, ακολουθώντας το σύστημα των ήχων της Βυζαντινής μουσικής ή το αντίστοιχο του Δυτικού Μεσαίωνα. Οι μελωδίες ποικίλλουν, από τις πιο απλές συλλαβικές μέχρι τις πιο έντονα μελισματικές, ενώ οι ρυθμοί πολλές φορές δεν είναι σταθεροί και συμμετρικοί, άλλοτε για να διευκολύνουν την μελωδική ανάπτυξη κι άλλοτε απλώς σαν αποτέλεσμα της συνύπαρξης των τόσο διαφορετικών επιρροών.
(…)
Κώστας Βόμβολος
Θεσσαλονίκη, Μάιος 1994
(από το cd "Σαβίνα Γιαννάτου – άνοιξη στη Σαλονίκη", LYRA 4765)

Για το "Θα πιω απόψε το φεγγάρι" του Λευτέρη Παπαδόπουλου

ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΛΕΥΤΕΡΗ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟ - ΘΑ ΠΙΩ ΑΠΟΨΕ ΤΟ ΦΕΓΓΑΡΙLEGEND

ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΥΝ: ΜΕΛΙΝΑ ΑΣΛΑΝΙΔΟΥ, ΓΛΥΚΕΡΙΑ, ΚΩΣΤΑΣ ΜΑΚΕΔΟΝΑΣ, ΜΑΡΙΝΕΛΛΑ, ΓΙΩΡΓΟΣ ΝΤΑΛΑΡΑΣ, ΟΝΑΡ

Ο Γιώργος Νταλάρας έχει ερμηνεύσει τόσες επανεκτελέσεις ώστε ίσως μελλοντικά οι νεότεροι θα μαθαίνουν τα κλασικά τραγούδια μόνο από τη φωνή του. Αυτό θέτει θέμα αισθητικής βιο-ποικιλότητας. Συνεπώς, κάθε επανεκτέλεση όπου συμμετέχει ο Νταλάρας πρέπει να κρίνεται με αυστηρά κριτήρια. Ο δίσκος «Θα πιω απόψε το φεγγάρι» αφιερωμένος στον Λευτέρη Παπαδόπουλο και ηχογραφημένος ζωντανά από το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών ανταποκρίνεται πλήρως στα κριτήρια αυτά: 58 τραγούδια, το ένα καλύτερο απ’ το άλλο, με τον λυρικό ρεαλισμό του Παπαδόπουλου, τις μελωδίες κλασικών όπως ο Ξαρχάκος και ο Λοΐζος, και τις ερμηνείες του Νταλάρα, της Μαρινέλλας, της Γλυκερίας, του Μακεδόνα, της Ασλανίδου και των Ονάρ. Η 13μελής ορχήστρα με κορυφαίους σολίστ όπως ο Καραντίνης, ο Ρεμπούτσικας κι ο Κούρτη απογειώνει τα τραγούδια, ενώ ενορχηστρωτικά ξεχωρίζει ο φυσικός ήχος και το σαντούρι. Σημειώστε το συγκλονιστικό λυγμό της Μαρινέλλας στην «Οδό Αριστοτέλους», τη ροκ εκδοχή του «Πες πως μ’ αντάμωσες» με τους Ονάρ, τα ενδιαφέροντα ντουέτα Γλυκερίας-Μακεδόνα, και τη γοητευτική φρεσκάδα της Ασλανίδου.

Πάντως, στοιχειωμένα τραγούδια όπως το «Κάποτε θα ’ρθουν» καλό είναι να μένουν ανέγγιχτα. Επίσης, ο Νταλάρας θα μπορούσε να ερμηνεύει λιγότερα τραγούδια στο δίσκο, προς όφελος των νεότερων συντελεστών. Η έκδοση είναι ιδιαίτερα προσεγμένη. Όμως, το εξώφυλλο είναι ελαφρώς σουρεαλιστικό, με τη μορφή του Παπαδόπουλου να υπερίπταται χύνοντας άπλετο φως στον Νταλάρα και αφήνοντας τους υπόλοιπους ερμηνευτές στο ημίφως και την ορχήστρα στο σκοτάδι. Κατά τα άλλα, ένας εξαιρετικός δίσκος–φόρος τιμής σε έναν κορυφαίο στιχουργό.

Ηρακλής Οικονόμου

(Περιοδικό ΔΙΦΩΝΟ - "Νέες Κυκλοφορίες")

Ο Αλέξης Βάκης για τον Ηλία Κατσούλη

(Ηλίας Κατσούλης, Γιώργος Τζώρτζης, Μαρία Παπαλεοντίου)

Για τον Ηλία

του Αλέξη Βάκη

Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Δίφωνο" (αρ. 155, Οκτώβριος 2008)

‘Όλα ξεκίνησαν ένα μεσημέρι, ήταν Μάιος του 1994. Μόλις είχα ξεκινήσει καθημερινές ραδιοφωνικές εκπομπές στον Αιγαίο 88,3 (δεν υφίσταται πλέον). Είχα παίξει το «Νιώθω Τη Ζωή Να Φεύγει», σε μια ανέκδοτη ζωντανή ηχογράφηση με την Ελένη Τσαλιγοπούλου. Χτύπησε το τηλέφωνο. Μια φιλική φωνή μου συστήθηκε ως Ηλίας Κατσούλης, στιχουργός του εν λόγω τραγουδιού, και με ρώτησε αν θα μπορούσα να του κάνω ένα αντίγραφο από τη συγκεκριμένη ηχογράφηση. Όπερ και εγένετο. Ήταν η αρχή για τους άπειρους –πρωινούς και απογευματινούς- καφέδες που ακολούθησαν έκτοτε.

Πολύ σύντομα ένιωσα πως αυτός ο πενηνταπεντάρης –τότε- άντρας με τα κάπως παλιομοδίτικα γαλάζια πουκάμισα, που έκανε σαν μικρό παιδί όταν βρισκόταν με τους φίλους του (γι’ αυτό ίσως και δεν ήταν ποτέ προσεκτικός όταν έριχνε τον κύβο με τη ζάχαρη στον αιώνιο καπουτσίνο του, με αποτέλεσμα να λερώνεται σχεδόν πάντα) ήταν ένας από τους πιο τρυφερούς ανθρώπους που είχα συναντήσει ποτέ. Είχε διατελέσει για χρόνια και χρόνια φιλόλογος στο 17ο Γυμνάσιο και Λύκειο της οδού Κρησίλα, στο Παγκράτι. Όλοι μου οι φίλοι που είχαν αποφοιτήσει από κει (εγώ πήγαινα στο κοντινό 7ο, επί της Σπύρου Μερκούρη) μου έστελναν χαιρετίσματα για κείνον μόλις μάθαιναν ότι βρισκόμασταν, τον αγαπούσαν. Σιγά- σιγά με κάλεσε και στο σπίτι του, γνώρισα και την οικογένειά του: την «ήρεμη δύναμη» Κατερίνα –τη γυναίκα του- και τα δυο του παιδιά, τη Νάγια (ευτυχώς πρόλαβε να λατρέψει τα δίδυμα εγγονάκια που του χάρισε) και τον Αντρέα. Κάνοντας παρέα μαζί του, ένιωσα την ατμόσφαιρα των φιλολογικών συζητήσεων για τις οποίες είχα ακουστά μόνον μέχρι τότε, πλάι σ’ έναν άνθρωπο που είχε μελετήσει σε βάθος όλη τη νεοελληνική λογοτεχνική παραγωγή. Και που σε ανύποπτο χρόνο με έπαιρνε στο τηλέφωνο για να με πληροφορήσει πως το τάδε περιοδικό έχει ένα καλό αφιέρωμα για τον Μανόλη Αναγνωστάκη και πως καλά θα κάνω να το προμηθευτώ προτού εξαντληθεί. Συχνά ζητούσε τη γνώμη μου –και το εννοούσε, δεν ήταν του τύπου του οι ψεύτικες αβροφροσύνες- για δίσκους της τρέχουσας ελληνικής παραγωγής που έφταναν στα χέρια του. Και με αντέκρουε με τακτ όταν (συνήθως) ήμουν πιο «αυστηρός» στην κρίση μου από αυτόν. Διότι, φύσει ευγενική ψυχή, έψαχνε πάντα να βρει έναν καλό λόγο για όλους, ακόμα και γι’ αυτούς που οφθαλμοφανώς δεν το άξιζαν. Αλλά έτσι ήταν ο Κατσούλης, ο ορισμός του ανθρώπου που η λέξη εμπάθεια του είναι παντελώς άγνωστη.

Ήταν μεγάλη η χαρά να τον έχουμε συχνότατο επισκέπτη στο στούντιο του Νίκου Πιτλόγλου, όταν έκανα (το 2006) την ενορχήστρωση για το δίσκο Το Μυαλό Μου Ξενιτιά, σε μουσική του Γιώργου Τζώρτζη. (Ένα δίσκο που ο Ηλίας αποκαλούσε «η εκδίκηση των φαλακρών»). Όπου, μεταξύ, σοβαρού και αστείου, τον πείσαμε –αυτόν, τον πιο χαριτωμένα φάλτσο που έχω ακούσει ποτέ- να τραγουδήσει μαζί με τον Τζώρτζη στις «Χαμένες Ηλικίες». Και να δέχεται στωικά τα πειράγματά μας για τη «μοναδική» του ερμηνεία. Όλα αυτά που σας περιγράφω –μαζί με την εξαετή μας συνύπαρξη στο ΔΙΦΩΝΟ- έκαναν σταθερούς κύκλους μέχρι το φετινό Μάιο, όταν τα αστεία κόπηκαν μαχαίρι, με τα μαντάτα για τη ραγδαία επιδείνωση της υγείας του.

Ηλία, καλό σου ταξίδι. Δεν θα σε συγχωρήσω βέβαια για τους καφέδες που δεν θα πίνουμε πια στο Διοικητήριο ή στο Γκρέκο. Αλλά να ξέρεις πως ακόμα κι εγώ, ο βαμμένος Παναθηναϊκός, κάπου βαθιά μέσα μου εύχομαι να πάρει το πρωτάθλημα η ΑΕΚ. Το θέλησες τόσο πολύ τα τελευταία χρόνια, κι ας γινότανε κάτι την τελευταία στιγμή και το χάνατε. Ξέρω ότι ακόμα κι από κει πάνω, τα νέα φτάνουν στ’ αυτιά σου……

Για το "20 χρόνια Γιώργος Τζώρτζης"

ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΖΩΡΤΖΗΣ
20 ΧΡΟΝΙΑ ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΖΩΡΤΖΗΣ
PROTASIS

Ο δίσκος σκιαγραφεί την αξιόλογη και ιδιαίτερα εκλεκτική πορεία του Γιώργου Τζώρτζη στο ελληνικό τραγούδι ως ερμηνευτή, και δευτερευόντως ως δημιουργού. Όπως σημειώνει και ο διακεκριμένος μουσικοκριτικός και συνθέτης Γ. Ε. Παπαδάκης που επιμελήθηκε την έκδοση, η ερμηνεία του Τζώρτζη είναι «αναρχική», δηλαδή τραχιά και ανυπότακτη, διατηρώντας όμως πλάι στη μάγκικη βραχνάδα της έναν ιδιότυπο λυρισμό. Σημειώστε ότι ο Παπαδάκης είναι βαθύτατος γνώστης του έργου του Τζώρτζη, έχοντας ενορχηστρώστει τους δίσκους 'Κολωνάκι-Τζιτζιφιές' και 'Φέτος το καλοκαιράκι'. Η συλλογή είναι αντιπροσωπευτική, περιλαμβάνοντας 16 λαϊκά, παραδοσιακά και ρεμπέτικα τραγούδια από τους δύο αυτούς δίσκους, καθώς και από ‘'Το παλιό μας σπίτι', 'Οι άρχοντες' και 'Το μυαλό μου ξενιτιά' (σε μουσική του Τζώρτζη και στίχους του αείμνηστου Ηλία Κατσούλη).

Αν και ο όγκος του δίσκου είναι χορταστικός, νομίζω ότι θα έπρεπε να είχε συμπεριληφθεί ένα τουλάχιστον τραγούδι από την ιστορική συνεργασία του Τζώρτζη με τη Μαριώ στο 'Περιβόλι τ’ Ουρανού', καθώς και ο σπαρακτικός 'Κάβος' του Κορακάκη. Ελαφρά άκομψη μου φάνηκε η αναγραφή των τίτλων των 4-5 γνωστότερων τραγουδιών στο εξώφυλλο του αφιερώματος, η οποία παραπέμπει σε μια λογική σουξέ που δεν εκφράζει τον Τζώρτζη. Επίσης, η έκδοση θα μπορούσε να είναι πλουσιότερη, περιλαμβάνοντας κείμενα άλλων για τον Τζώρτζη και φωτογραφίες. Γενικότερα όμως, ο δίσκος αποτελεί μια ευπρόσδεκτη αναγνώριση της πορείας ενός μεγάλου λαϊκού ερμηνευτή, που μπορεί να λειτουργήσει και ως αφορμή ώστε περισσότεροι νέοι άνθρωποι να έρθουν σε επαφή με το έργο του.

Ηρακλής Οικονόμου

(Περιοδικό ΔΙΦΩΝΟ - "Νέες Κυκλοφορίες")

Κάτι θαυμάσιο θα συμβεί στη Μαρώνεια

Στη Θράκη, στη γη του Ορφέα, υπήρχαν τρία αρχαία θέατρα. Στα Άβδηρα του Δημόκριτου, στη Σαμοθράκη των Καβειρίων Μυστηρίων και στη Μαρώνεια με τον υπέροχο οίνο που, σύμφωνα με τον Όμηρο, χάρισε στον Οδυσσέα ο ιερέας Μάρων κι όταν ο ήρωας τα βρήκε σκούρα με τον Κύκλωπα κλπ.Για τα δύο πρώτα, απλά γνωρίζουμε τους χώρους στους οποίους ήταν κτισμένα. Δεν έχει βρεθεί ούτε μία πέτρα. Δυστυχώς. Το θέατρο της Μαρώνειας, ήταν πιο τυχερό. Θαμένο για δεκαοκτώ περίπου αιώνες, δεν ενοχλήθηκε καθόλου απο τις βίαιες ιστορικές αλλαγές που έζησε ο τόπος. Στις αρχές όμως του 1900 κι ενώ οι Μαρωνίτες έκτιζαν το δημοτικό σχολείο, βγήκαν στην επιφάνεια μερικές πέτρες και χωρίς να το κουράσουν το θέμα, πήραν όσα εδώλια τους χρειαζόταν και έκτισαν με αυτά το άνω διάζωμα. Τα τελευταία χρόνια έγιναν πολλές συζητήσεις για το άν θα έπρεπε να αναστηλωθεί ή όχι. Ήμουν απο τους πιο ένθερμους υποστηρικτές της αναστήλωσης και λειτουργίας του θεάτρου, για πολλούς λόγους. Πρωτοστάτησα μάλιστα στη σύσταση του Συλλόγου Φίλων Αρχαίου Θεάτρου Μαρώνειας και μέσα σε δέκα χρόνια είδαμε το όνειρό μας να παίρνει σάρκα και οστά. Το πληγωμένο θέατρο αναστηλώθηκε σε επιτρεπτά επίπεδα και στις 29 Αυγούστου ανοίγει και πάλι την αγκαλιά του για να δεχθεί τους πρώτους θεατές που θα κοινωνήσουν με αποσπάσματα απο τραγωδίες του Ευριππίδη. Ιέρεια της βραδιάς θα είναι η Λυδία Κονιόρδου. Να γι αυτό σας λέω πως...κάτι υπέροχο θα συμβεί στη Μαρώνεια.

Θανάσης Γκαϊφύλλιας

blog "Ατέλειωτη Εκδρομή"

Για τη "Χρυσόθεμις" της Όλγας Εμμανουήλ

ΟΛΓΑ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ
ΧΡΥΣΟΘΕΜΙΣ
ΠΑΡΑΓΩΓΗ: ΟΛΓΑ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ

Στο δίσκο Χρυσόθεμις σε στίχους και μουσική της Όλγας Εμμανουήλ παρακολουθούμε την ιστορία ενός κοριτσιού από την γέννησή της μέχρι την ωρίμανση. Στα 19 μέρη-τραγούδια του δίσκου, η Εμμανουήλ παράγει ένα στιχουργικό λόγο που έχει εκφραστική αμεσότητα αλλά αποπνέει έναν παλιομοδίτικο διδακτισμό χριστιανικής απόχρωσης. Από τον μπαμπά που ζητάει το "άγιο έλεος" του θεού μέχρι τη μαμά που θέλει να σμίξει με τον "Πλάστη μας", από το συντηρητικό περί ηδονών κήρυγμα για το "καημένο σώμα" μέχρι την προσευχή της Χρυσοθέμιδος που ζητάει αγάπη και συγχώρεση, ο ακροατής συναντά μια ηθικοπλαστική και μελό διάθεση.

Στο δίσκο περιέχονται ένα τραγούδι σε ποίηση Καίσαρα Εμμανουήλ, ποιητή του Μεσοπολέμου και πατέρα της δημιουργού, ένα σε στίχους Κώστα Τουρνά κι ένα σε μουσική Παύλου Φασιανού. Οι ερμηνείες των έμπειρων κλασικών τραγουδιστών Ρόζας Πουλημένου, Βαγγέλη Μανιάτη, Σοφίας Καπετανάκου και Βαγγέλη Αγγελάκη καθώς και της μικρής Μυρτώς Μπερή είναι εξαιρετικές. Η μουσική χαρακτηρίζεται από ποικιλομορφία αλλά και μια αίσθηση διεκπεραίωσης, προσπαθώντας να ακολουθήσει έναν στίχο που συχνά εμφανίζει ρυθμική αναρχία. Επιπλέον, από το έργο απουσιάζουν τα φυσικά όργανα και ακουγονται ψηφιακοί ήχοι και κατεψυγμένα έγχορδα σε ενορχήστρωση του Νίκου Σανιού. Υποψιάζομαι ότι η Εμμανουήλ σκιαγράφησε μια αυτοβιογραφική Χρυσόθεμι, και είναι καθ' όλα σεβαστή η χρησιμοποίηση της τέχνης για σκοπούς αυτοκαθαρτικούς. Όμως, αγαθές προθέσεις και κοσμοθεωρητικές αγωνίες δεν παράγουν πάντα το επιθυμητό αισθητικά αποτέλεσμα.

Ηρακλής Οικονόμου

(Περιοδικό ΔΙΦΩΝΟ - "Νέες Κυκλοφορίες")