«Έφυγε» χθες ο σημαντικός συνθέτης Μιχάλης Γρηγορίου

 

Πέθανε χθες, Σάββατο, σε ηλικία 78 ετών ο συνθέτης Μιχάλης Γρηγορίου. Υιός του σκηνοθέτη Γρηγόρη Γρηγορίου και της ποιήτριας Μαρίας Παπαλεονάρδου, γεννήθηκε στην Αθήνα το 1947. Άρχισε μαθήματα πιάνου με την Καίτη Παπαλεονάρδου σε ηλικία 5 ετών. Σπούδασε Αρχιτεκτονική στο Ε.Μ.Π., απ’ όπου έλαβε το πτυχίο του το 1973. Παράλληλα μελέτησε θεωρητικά και σύνθεση με τον Γ.Α. Παπαϊωάννου. Έγραψε πλήθος έργων για σύνολα μουσικής δωματίου, για ορχήστρα και χορωδία, για πιάνο, για synthesizers, κύκλους τραγουδιών, καθώς και μουσική για το θέατρο, τον κινηματογράφο, την τηλεόραση και τον χορό. Η δισκογραφία του περιλαμβάνει την καντάτα Ανεπίδοτα γράμματα σε ποίηση Α. Αλεξάνδρου, τους κύκλους τραγουδιών Η αγάπη είναι ο φόβος σε ποίηση Μ. Αναγνωστάκη, Ο Οδυσσέας στο ποτάμι και Αποχαιρετισμοί της θάλασσας σε ποίηση Τ. Σινόπουλου, Μπλε σε ποίηση Ρ. Παπανικόλα, Κόκκινη κλωστή σε ποίηση Κ. Καρτελιά, το ορατόριο Σκοτεινή πράξη σε ποίηση του Τ. Λειβαδίτη, κ.ά.

 

Ο Μιχάλης Γρηγορίου ξεκίνησε την συνθετική του δραστηριότητα το 1971. Τα πρώτα του έργα, επηρεασμένα από τα ευρωπαϊκά ρεύματα της πρωτοπορίας, περιλαμβάνουν χρήση γραφικής παρτιτούρας, μουσική ηχητικών μαζών και μορφικές δομές τύπου Πεντερέτσκυ, Λουτοσλάφσκυ κ.ά. (Από ένα έργο του Luigi Nonno, Κομμάτι για πιάνο και τρομπέτα, Septet, Leitmotiv κ.ά.). Στην πορεία, εγκατέλειψε πολλούς από τους μύθους που περιέβαλλαν την έννοια της πρωτοπορίας, στάση που φάνηκε χαρακτηριστικά στο έργο του για δύο πιάνα Ανεπιστρεπτί αλλά και στην καντάτα Ανεπίδοτα γράμματα σε ποίηση Άρη Αλεξάνδρου. Το συγκεκριμένο έργο δημιούργησε αίσθηση καθώς επιχειρούσε να μεταφέρει στο ελληνικό τραγούδι μορφές και τεχνικές της έντεχνης μουσικής, σπάζοντας τα στεγανά ανάμεσα σε μια μουσική που απευθύνεται σε «ειδικούς» και σε μια μουσική που θέλει να απευθυνθεί σ’ ένα πλατύτερο κοινό.

 

Το 1982, ο Γρηγορίου στράφηκε στα synthesizers, που του επέτρεψαν να ελέγχει ένα ευρύτατο φάσμα νεότερων ηχητικών αλλά και συμβολικών αναφορών, γράφοντας τα επόμενα χρόνια πλήθος έργων που τα εκτελούσε ο ίδιος σε πολλά κλαβιέ (Καλοκαίρι κι η ζωή περνά…, Το παράσημον του Λουτρού Ι, Maha, Σελεφαΐς, Όταν πήγαμε να δούμε το τέλος του κόσμου, Αποχαιρετισμοί της θάλασσας κ.ά.). Αν και ασχολήθηκε και με τις πιο σύνθετες μορφές οργανικής μουσικής, επέστρεφε πάντα στο τραγούδι ως πρώτη πηγή έμπνευσης, έχοντας ως αφετηρία του την ποίηση (Τραγούδια της Χριστίνας σε ποίηση Μ. Παπαλεονάρδου, Ανεπίδοτα γράμματα σε ποίηση Α. Αλεξάνδρου, Ντοάνα σε ποίηση Τ. Σινόπουλου, Η αγάπη είναι ο φόβος σε ποίηση Μ. Αναγνωστάκη, Μεσούρανα του Αυγούστου σε ποίηση Α. Αλεξάνδρου, Ο Οδυσσέας στο ποτάμι σε ποίηση Τ. Σινόπουλου, Amor σε ποίηση Π. Νερούδα κ.α.).

 

Ο Γρηγορίου έδωσε πολλές ατομικές συναυλίες, στις περισσότερες από τις οποίες συμμετείχε ως πιανίστας, αλλά και ως εκτελεστής synthesizers, τα οποία αντιμετώπισε ανέκαθεν ως όργανα με ερμηνευτικές αξιώσεις. Εκπροσώπησε την Ελλάδα σε εκδηλώσεις στο εξωτερικό, όπως το Διεθνές Βήμα Συνθετών της UNESCO με το έργο του Septet, το International Dance Course for Professional Composers and Choreographers στο Surrey της Αγγλίας, καθώς και ως μέλος της κριτικής επιτροπής απονομής του διεθνούς βραβείου σύνθεσης Valentino Bucchi στη Ρώμη. Υπήρξε επί 20 χρόνια συνεργάτης του Τρίτου Προγράμματος, όπου εγκαινίασε και τη σειρά εκπομπών «Το Μουσικό Εργαστήρι του Τρίτου» που έδωσε την ευκαιρία σε πλήθος Ελλήνων μουσικών να παρουσιάσουν πρωτότυπη δουλειά τους. Το 1982 ήταν επικεφαλής της πενταμελούς επιτροπής που ανέλαβε την διεύθυνση του Τρίτου Προγράμματος (μαζί με τους Β. Φιδετζή, Α. Κοντογεωργίου, Ε. Καραϊνδρου, Τ. Μπαντή). Υπήρξε επίσης επικεφαλής του τμήματος σοβαρής μουσικής της ΕΡΤ 1 και παραγωγός προγραμμάτων κλασικής μουσικής της ΕΡΤ 2. Το 1984 συνίδρυσε και ανέλαβε την καλλιτεχνική διεύθυνση της μη κερδοσκοπικής Εταιρείας Μουσικής και Θεάματος που οργάνωσε σειρά σεμιναρίων και workshops. Την ίδια χρονιά συμμετείχε (μαζί με τους Γ. Κουρουπό, Δ. Μαραγκόπουλο και Ν. Κυπουργό) στην ομάδα που συνέταξε την «Πρόταση για τη Μουσική Εκπαίδευση στα Δημοτικά Σχολεία» για λογαριασμό του Υφυπουργείου Νέας Γενιάς. Συνέβαλε καθοριστικά στην ίδρυση του Πρότυπου Μουσικού Κέντρου Πειραιά, του οποίου υπήρξε καλλιτεχνικός διευθυντής. Διετέλεσε μέλος του Δ.Σ. της ΕΡΤ και αναπληρωτής διευθύνων σύμβουλος.

 

Εκτός από τη σύνθεση, ο Μιχάλης Γρηγορίου ασχολήθηκε συστηματικά με την κοινωνική ιστορία της τέχνης, την ψυχολογία της αισθητικής αντίληψης και την κοινωνιολογία του αισθητικού γούστου. Το 2007 ανακηρύχθηκε διδάκτωρ του Ιόνιου Πανεπιστημίου στους τομείς της σύνθεσης και της μουσικολογίας. Δίδαξε κοινωνική ιστορία της μουσικής και στοιχεία ψυχολογίας της μουσικής αντίληψης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Παρέδωσε επίσης σειρά μαθήματων για μεταπτυχιακούς φοιτητές του Παιδαγωγικού Τμήματος του Πανεπιστημίου Αθηνών. Μετέφρασε στα ελληνικά θεωρητικές μελέτες ξένων συγγραφέων, ενώ συνέγραψε το δίτομο εκπαιδευτικό βιβλίο Μουσική για παιδιά και για έξυπνους μεγάλους, καθώς και το θεωρητικό σύγγραμμα Μουσική αντίληψη και δημιουργία.

 

Μαζί με την Άννα Γρηγορίου απέκτησαν έναν υιό, τον Γρηγόρη Γρηγορίου, ο οποίος είναι συνθέτης.

Δέκα πράγματα που θα χρωστάμε στον Νότη Μαυρουδή

 

ΔΕΚΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΠΟΥ ΘΑ ΧΡΩΣΤΑΜΕ ΣΤΟΝ ΝΟΤΗ ΜΑΥΡΟΥΔΗ

 

του Ηρακλή Οικονόμου

1) Την ενορχηστρωτική προσέγγισή του στα αντάρτικα, προσέγγιση σχεδόν υπόκωφη, απογυμνωμένη, ριζικά διαφορετική από την σαφώς πιο εξωστρεφή ματιά του Μικρούτσικου. Στον Μαυρουδή (και βεβαίως και στον Θάνο) χρωστάμε το πέρασμα των αντάρτικων στις επόμενες γενιές. Ξεχωρίζω το «Άνεμοι Θύελλες» - ένα ψιθύρισμα από το οποίο ξεχύνεται μπροστά μου ένα ποτάμι ανώνυμων αγωνιστών καθώς βαδίζουν προς τον θάνατο και την αθανασία.

 

2) Τη σειρά Café del’ Art με τις δύο κιθάρες, τη δική του και του Παναγιώτη Μάργαρη, που «νομιμοποίησε» την κιθαριστική μουσική σε ένα ευρύτατο κοινό, παράγοντας παράλληλα εξαίσιες λυρικές στιγμές. Μουσική για τον κινηματογράφο, Χατζιδάκις, Θεοδωράκης, Βαμβακάρης, Τσιτσάνης, Λατινική Αμερική, ορχηστρικά που έφτιαξαν τη δική τους σχολή. Ξεχωρίζω το Λαϊκό Βαλσάκι που περιλαμβάνεται στο Café del’ Art 1 και κατάγεται από …«Κάπου ανατολικοδυτικα».

 

3) Τη συμβολή του στο Νέο Κύμα – ήδη από το 1964 ο Μαυρουδής ξεκινάει τις δισκογραφικές του καταθέσεις, έχοντας παράλληλα κεντρική θέση και στις μπουάτ με την κιθαριστική του δεινότητα. Αξιοθαύμαστο δεν βρίσκω μόνο το ότι μπήκε στο συγκεκριμένο ρεύμα και ύφος, αλλά και το ότι βγήκε απ’ αυτό – εννοώ ότι προχώρησε παρακάτω και βάθυνε την τέχνη του, όπως π.χ. έκανε κι ο μέγας Σπανός. Ξεχωρίζω το «Άκρη δεν έχει ο ουρανός» με την ερμηνεία του Γιώργου Ζωγράφου.

 

4) Τη μελοποίηση της ποίησης του Μάνου Χατζιδάκι στο απαράμιλλης ευαισθησίας «Παιδί της Γης». Εκεί, η «Μυθολογία» του Μ.Χ. τροφοδοτεί μια μελωδική-ηχητική ατμόσφαιρα που συμβαδίζει με το χατζιδακικό ύφος προδίδοντας όμως και τη δημιουργική φλέβα του Μαυρουδή που επρόκειτο να εκραγεί τη δεκαετία του ’80. Ξεχωρίζω την «Κρίση» με την Αρλέτα φυσικά, χωρίς οποιαδήποτε περαιτέρω επεξήγηση.

 

5) Τη δεκαετία 1984 – 1993, την κατά την ταπεινή μου άποψη περίοδο απόλυτης ακμής του συνθέτη. «Στην όχθη της καρδιάς μου», «Έρως ανίκατε μάχαν», «Κάπου ανατολικοδυτικά», «Ίσως φταίνε τα φεγγάρια», «Τοπίο μυστικό». Κι ύστερα «Στην ηχώ του έρωτα» το 2002, στο ίδιο πνεύμα και αισθητική. Μιλάμε για έξι δίσκους από τους οποίους δεν πετάς τίποτα – ούτε τραγούδι, ούτε ορχηστρικό, ούτε νότα, ούτε κιχ – που συνοψίζουν τη διασταύρωση Ανατολής και Δύσης πάνω στην οποία στρογγυλοκάθεται το έντεχνο τραγούδι. Ξεχωρίζω το «Εμπιστευτικόν» στην αρχική του εκτέλεση με τον Γιάννη Σαμσιάρη - 2 λεπτά και 45 δευτερόλεπτα μιας υπερβατικής εμπειρίας ακρόασης.

 

6) Την ερωτική του αίσθηση, την εξύμνηση του πάθους και του ερωτισμού, την κινητοποίηση των αισθήσεων, έναν αισθησιασμό που διατηρεί ήθος δίχως να χάνει σε ένταση ή πειστικότητα. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Μαυρουδής έγραψε λίγο λιγότερο από μια ντουζίνα τραγούδια με τον ίδιο τίτλο: «Ερωτικό»! Ξεχωρίζω το «Ερωτικό» με την Ελευθερία Αρβανιτάκη και τους στίχους του Άκου Δασκαλόπουλου: «Κόκκινο σαν αίμα λέω / το τραγούδι σου και κλαίω / μες στη νύχτα μου που σ’ είδα / άντρας μου είσαι και πατρίδα».

 

7) Τις δουλειές του για παιδική χορωδία, συγκεκριμένα την Παιδική Χορωδία του Δημήτρη Τυπάλδου, στο «Χάρτινο καράβι» και το «Λούνα Παρκ». Είναι ενδιαφέρουσα η προσέγγισή του, καθώς στην πλειοψηφία τους δεν μιλάμε για παιδικά τραγούδια αλλά για τραγούδια για μεγάλους τραγουδισμένα από παιδιά. Τα παιδιά, δηλαδή, δεν είναι ο στόχος, ο αποδέκτης, αλλά ένα εκφραστικό μέσο - για να τονισθεί ίσως το δραματικό περιεχόμενο μέσα από το κοντράστ του με το φαινομενικά αθώο φωνητικό περίβλημα; Δεν έχω ιδέα. Ξεχωρίζω τον πασίγνωστο «Παλιάτσο», αλλά στη live εκδοχή του από τη «Συναυλία στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού» μαζί με τα ενθουσιώδη παλαμάκια του κοινού.

 

8) Μια παντελώς άγνωστη ενορχηστρωτική δοκιμή του στα ρεμπέτικα από το 1977, με το σόλο μπουζούκι του Χρήστου Κωνσταντίνου και τίτλο «Πριν το χάραμα». Η εργασία του δεν έχει καμία σχέση με τα τουριστικά ορχηστρικά της Πλάκας∙ αντιθέτως, παίρνει τη σκυτάλη από τον Χατζιδάκι και τον «Σκληρό Απρίλη του ’45» και αποκαλύπτει όλη την πολλαπλότητα των ρεμπέτικων μελωδιών, όλες τις δυνητικές διαδρομές τους.

 

9) Τον στοχαστικό, κριτικό, βαθιά πολιτικό του λόγο πέρα από τα τραγούδια του, όπως αποκρυσταλλώνεται στα σύντομα αλλά περιεκτικά σχόλια – δοκίμιά του στην ιστοσελίδα tar και αλλού. Υπενθυμίζει το πρότυπο του καλλιτέχνη-διανοουμένου που δεν επιζητά μόνο τη δική του καλλιτεχνική έκφραση αλλά και την ευρύτερη κοινωνική παρέμβαση. Υπενθυμίζει, δηλαδή, ότι όσα τραγούδια κι αν γράψεις ή τραγουδήσεις δεν μπορείς να είσαι ευτυχισμένος σε μια κοινωνία που δυστυχεί.

 

10) Και φυσικά το «Πρωινό Τσιγάρο», αυτό τον ύμνο της απάνθρωπης προσωπικής ήττας, αυτό το σάουντρακ του ερωτικού μακελειού, που στοίχειωσε κι έκαψε κάμποσο κόσμο - κόσμο που είχε την ατυχία να ξημερωθεί στους άδειους δρόμους, με την πόλη να ’χει ρεπό και με σένα να είσαι μία η μοιραία λύση και μία το άλυτο πρόβλημα. Ξεχωρίζω την αρχική εκτέλεση με τη χορωδία και με τη βυζαντινή χροιά του Σάκη Μπουλά εντός της.

Ο Μάνος Χατζιδάκις για τον Μίκη Θεοδωράκη

"Ο Θεοδωράκης είναι βαθειά και πλατειά μουσικός και λειτουργεί παράλληλα σ’ άλλες λιγότερο γνωστές στιγμές, με ακρίβεια και με συνείδηση των πηγών του και των στόχων του, με ευαισθησία και με τεχνική απαράμιλλη. Αυτές είναι οι στιγμές που τον τοποθετούν στο μέλλον, σίγουρα και παντοτινά".

Μάνος Χατζιδάκις

Από το αρχείο του Μάνου Ορφανουδάκη.

Στον ακόλουθο σύνδεσμο διαβάζετε το σύνολο του άρθρου από το MusicPaper:

https://www.musicpaper.gr/documents/item/3294#.UaR_7tiJnTo

Μίκης - Φιντέλ: Η συνάντηση δύο θεών

Ο Μίκης Θεοδωράκης, το ποδόσφαιρο κι ο Εργοτέλης

Η ιστορία: τον Αύγουστο του 1966 ο Μίκης Θεοδωράκης δίνει διπλή συναυλία στο "Μαρτινένγκο", το γήπεδο του Εργοτέλη. Τον επόμενο χρόνο, η χούντα βάζει στο στόχαστρο την γνωστή ποδοσφαιρική ομάδα της Κρήτης για να την τιμωρήσει για τη συναυλία αυτή και τον ευρύτερο δημοκρατικό προσανατολισμό των ανθρώπων του Εργοτέλη. Διαλύει το διοικητικό συμβούλιο και υποβιβάζει την ομάδα στην τοπική κατηγορία ενώ οι καλύτεροι παίκτες της πάνε στον ΟΦΗ. Τον Σεπτέμβριο του 2009 ο Εργοτέλης τίμησε τον Μίκη Θεοδωράκη και ο μεγάλος συνθέτης στέλνει την ακόλουθη επιστολή όπου ζητά συγνώμη από τους φίλους της ομάδας για όσα αυτή τράβηξε "εξαιτίας εκείνης της συναυλίας".

Με ιδιαίτερη συγκίνηση έμαθα για την πρωτοβουλία σας, τη χαιρετίζω και σας συγχαίρω για αυτήν. Εκ των υστέρων θα ήθελα να ζητήσω συγγνώμη από τους φίλους του Εργοτέλη, που έστω και άθελά μου τους δημιούργησα τόσα προβλήματα εξ αιτίας εκείνης της συναυλίας μου στο Ηράκλειο. Παρά το ότι πέρασαν τόσα χρόνια από τότε, στη σκέψη μου παραμένει ολοζώντανη εκείνη η μοναδική μέρα με τον τόσο ενθουσιασμό, το τόσο πάθος και πλήθος, που θυμάμαι πως δεν είχα χώρο να διευθύνω την ορχήστρα και τους τραγουδιστές. Άλλωστε, δεν υπάρχει λόγος να το κάνω, δεδομένου ότι τραγουδούσαν όλοι μαζί τόσο δυνατά και τόσο ωραία, που δικαίως η εξουσία και τα όργανα της τάξεως αφήνιασαν και στη συνέχεια ξέσπασαν στον Εργοτέλη.

Όμως ο Εργοτέλης δεν είναι απλά ένα σωματείο, αλλά μια ιδέα, που δεν υπάρχει τρόπος να την εμποδίσει κανείς να υπάρχει, να ακτινοβολεί, να εμπνέει και να νικά τον χρόνο. Απόδειξη η έκδοση, αυτή που ετοιμάζετε για τα 80 του χρόνια και που ελπίζω να την αγκαλιάσουν ιδιαίτερα οι νέοι της Κρήτης και να ακολουθήσουν το παράδειγμα των μεγάλων, που για αυτούς η αθλητική ιδέα ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με την πνευματική, την ηθική και την πατριωτική αγωγή, με στόχο να υψώνουμε συνεχώς και να ανανεώνουμε τον πανάρχαιο πολιτισμό μας. Οσο για την τιμητική διάκριση που αποφασίσετε να μου απονείμετε, δεν έχω λόγια να σας ευχαριστήσω και παρακαλώ τον αγαπητό μου φίλο Γιάννη Κουγιουμτζάκη να την παραλάβει εκ μέρους μου.

Με όλες μου τις ευχές και την αγάπη,

Μίκης Θεοδωράκης

Δυο χρόνια μετά, τον Σεπτέμβριο του 2011, ο Εργοτέλης τιμά εκ νέου τον Μίκη Θεοδωράκη με μεγάλη συναυλία όπου παρευρέθηκε ο ίδιος. Εκεί ο συνθέτης προέβη στην ακόλουθη δήλωση:

Η σχέση μου με τον Εργοτέλη ξεκινά από την παιδική μου ηλικία γιατί ο Χανιώτης πατέρας μου είχε πάρει μέρος, ως αθλητής του Εργοτέλη σε σκοπευτικούς αγώνες και ήταν πάρα πολύ περήφανος γι’ αυτό. Έτσι έμαθα να θεωρώ τον αθλητισμό ως κορυφαίο κοινωνικό λειτούργημα. Πιστεύω ότι ο απαράμιλλος αρχαίος ελληνικός πολιτισμός, οφείλεται στο γεγονός ότι οι σοφοί πρόγονοι μας έδιναν την ίδια σημασία στο πνεύμα και στο σώμα χτίζοντας ανθρώπους ισορροπημένους και γι’ αυτό άξιους για μεγάλα κατορθώματα και μεγάλα έργα. 

Για εκείνο που θαυμάζω τους υπεύθυνους του Εργοτέλη, είναι ότι πάνε αντίθετα στο ρεύμα και επιμένουν αθλητικά. Μαζί με αυτούς εκτιμώ και τα νέα παιδιά που ασχολούνται με τον αθλητισμό, ιδιαίτερα τον κλασικό. Πιστεύω ότι το καλό ποδόσφαιρο αποτελεί μια κορυφαία αθλητική πράξη.

Σήμερα βρισκόμαστε στο μέσο μιας βαθιάς εθνικής κρίσης. Πιστεύω ακράδαντα ότι μια θετική αντίδραση θα ήταν να εξαπλωθεί και να δραστηριοποιηθεί ο Εργοτέλης σε όλη την Κρήτη. Να ξεσηκώσει τη νεολαία και να την οδηγήσει σε μια θετική και θα έλεγα πατριωτική αντίδραση με όπλο την εξάπλωση του αθλητισμού σε όλο το νησί.

Πρέπει να διαφυλάξουμε τους νέους από τις τοξίνες της εθνικής μιζέριας και να τους οδηγήσουμε στον αισιόδοξο δρόμο της δημιουργίας μιας νέας γενιάς Ελλήνων πολιτών με όπλο την αθλητική ιδέα και την αθλητική αγωγή, ώστε μέσα από την κρίση να σώσουν οριστικά τη χώρα. Είμαι βέβαιος ότι ο μυθικός Εργοτέλης που μας ακούει θα συμφωνήσει μαζί μου».

Μίκης Θεοδωράκης

Το βίντεο από τη συναυλία από το Κρήτη TV:

Στο άκουσμα της είδησης της απώλειας του συνθέτη, η ομάδα εξέδωσε την ακόλουθη ανακοίνωση:

Σήμερα σύσσωμος ο ΕΡΓΟΤΕΛΗΣ πενθεί. Ο σπουδαίος Μίκης Θεοδωράκης δεν είναι πια κοντά μας.

Ο τεράστιος μουσικοσυνθέτης αφήνει παγκόσμια κληρονομιά τα έργα του, τα οποία θα κοσμούν την ανθρωπότητα εις τους αιώνες των αιώνων, δίνοντας δύναμη στους κατατρεγμένους αυτού του κόσμου, δίνοντας ανθρώπινη υπόσταση στα όνειρα, τις ελπίδες και την προοπτική όλων των λαών για μια δίκαιη κοινωνία.

Ο Μίκης συνέδεσε το όνομα του με τον ΕΡΓΟΤΕΛΗ. Ο ΕΡΓΟΤΕΛΗΣ συνέδεσε το όνομα του με τον Μίκη. Ήταν 6 Αυγούστου 1966, όταν ο Μίκης, ο νεαρός τότε συνθέτης Χρήστος Λεοντής, η Μαρία Φαραντούρη, ο Γιάννης Πουλόπουλος, η Ελένη Ροδά και η ορχήστρα του συνθέτη έδωσαν μια συναυλία που άφησε εποχή στην ιστορική μας έδρα, το «Μαρτινέγκο».

Πρόεδρος τότε του συλλόγου ήταν ο Μανόλης Φαρσάρης, ο οποίος πρόσφατα έφυγε από κοντά μας, αψήφησε τις προειδοποιήσεις που έγιναν στη συνέχεια απειλές. Η δικτατορία δεν συγχώρεσε ποτέ τον ΕΡΓΟΤΕΛΗ, με τα γνωστά αποτελέσματα, τα οποία κυνηγούσαν τον Σύλλογο για δεκαετίες.

Όμως ο ΕΡΓΟΤΕΛΗΣ ποτέ δεν ξέχασε τον Μίκη, ο Μίκης ποτέ δεν ξέχασε τον ΕΡΓΟΤΕΛΗ.

Στις 19 Σεπτεμβρίου του 2011, στο Παγκρήτιο Στάδιο, ο ΕΡΓΟΤΕΛΗΣ μέσω του τότε προέδρου Απόστολου Παπουτσάκη και με παρουσία χιλιάδων φίλων του Συλλόγου και όχι μόνο, συναντήθηκαν ξανά με τον σπουδαίο μουσικοσυνθέτη.

Τα λόγια του Μίκη στον πρόλογο του βιβλίου για τα 80 χρόνια από την ίδρυση του ΕΡΓΟΤΕΛΗ, θα μας συντροφεύουν και θα μας οδηγούν:

«Όμως ο ΕΡΓΟΤΕΛΗΣ δεν είναι απλά ένα σωματείο, αλλά μια ιδέα, που δεν υπάρχει τρόπος να την εμποδίσει κανείς να υπάρχει, να ακτινοβολεί, να εμπνέει και να νικά τον χρόνο».

Μίκη καλό κατευόδιο!

Το ΔΣ του ΓΣ ΕΡΓΟΤΕΛΗΣ

Σταμάτης Κραουνάκης: "Το φευγιό του Μίκη Θεοδωράκη άδειασε τα πάντα"

Το φευγιο του Μικη Θεοδωρακη αδειασε τα παντα και εκανε αναγκαστικη επαναρυθμιση.
Σε ολους μας
Στα νιατα μας
Στα περιστατικα μας
Στο που δωσαμε
Με τι θυμωσαμε
Τι αληθινα αγαπαμε
Τι δε θελουμε μπροστα μας να βλεπουμε
Ειναι μαθημα να διαχειριστει κανεις
Τη βαρεια του λυπη
Να κανει τα κουμαντα του.
Θα ειναι τωρα πολυ δυσκολο να ξαναγυρισουν οι ατζεντες πισω στο γελοιο τους ρολο.
Οριστηκε μια καινουργια υποχρεωση.
Ειναι καλο να εισπνευσουμε ολοι μας
Αυτο που ειναι γυρω μας.
Τη ζωη μας
Τους δικους μας
Τις επιθυμιες
Τις ανοχες μας
Τις αντοχες μας.
Δροσισε εδω στα κεντρικα μας.
Τα ματια του σκυλιου σιωπηλα
Ειμαι εδω για σενα μου λεει
Μη σκας.
Και μερικοι πολυ δικοι
Ξαφνικα ανησυχησανε
Κρατα αγαπη μου
Πως εισαι σημερα
Ειναι ωραιο που νοιαστηκαν μερικα παιδια μας
Το αλλο δε θελω
Τωρα.αυξανονται οι ευθυνες σου.
Καλε τι μας λετε.
Καλε τι μας λετε.
Τις ειχαμε απο παντα.
Τωρα ελευθερωνεται κανεις ισα ισα.
Α και κανεις δεν επισημανε οτι
Επροκειτο για ενα ροκά ολκης.
Υπαρχουν πλανα που. Αδιαφιλονικητα
Ειναι οι Ρολλινγκ Στοουνς.
Ξαναειδα τα φωτα πορειας της Ελενας μαζι του
Με χτυπησε καταστηθα εκλαιγα πολυ ωρα.
Αυτο μ επιασε σημερα
Λιγο ησυχα με την οικογενεια.
Σας λατρευω αγαπες μου
Λιγα σημερα
(...)


Σταμάτης Κραουνάκης

4 Σεπτεμβρίου 2021.

Δημήτρης Σεβαστάκης: "Λιποτάκτες"

Νιώθω ότι του χρωστάω. Όπως οι περισσότεροι. Ο καθένας για δικούς του λόγους. Ο Θεοδωράκης αποτελεί ένα είδος πνευματικού δικαιώματος του καθενός. Γιατί καθόρισε τον καθένα.

Μπόρεσε να προσχωρήσει σε πολλά κόμματα, να εγκαταλείψει πολλά κόμματα και να συγχωρεθεί από όλους. Μεγάλο μουσικό ταλέντο με σημαντικό έργο (ευρύ μέρος του οποίου είναι γνωστό σε ελάχιστους), με συχνά δυσεξήγητες πολιτικές επιλογές αλλά με μια συγχωρητική διάθεση απ’ όλους. Υπήρξαν και αυτοί που κατά καιρούς τον επέκριναν, μέχρι να τον ξαναγκαλιάσουν στην επόμενη πολιτική τους συνάντηση.

Διέθετε ένα είδος πολιτικής σκέψης που περισσότερο στηριζόταν στη διαίσθηση παρά στη λογική ανάλυση. Ήξερε πού να πάει, χωρίς πάντα να κερδίζει από τη μετακίνηση. Συγχρόνως ανώριμος και υπερώριμος πολιτικά. Αλλά είναι σίγουρο, γράφουν και θα γράψουν όλοι για τις πλευρές του βίου του. Σαν να συγκροτούνται (συγκροτούμαστε) οι ίδιοι, σε αναφορά με αυτόν.

Το ερώτημα όμως νομίζω ότι τίθεται, όχι πάνω στον Μίκη, όσο σε εμάς. Πού μένουμε, πού κατοικούμε; Τι μας μένει, στην πολιτιστική πέτρα που ορίζει ο θάνατός του;

Δεν είναι ακριβώς ερημιά, αφού έχει αφήσει πολλά μουσικά παιδιά, εγγόνια και δισέγγονα. Και αυτός και ο Μάνος Χατζιδάκις. Και αναφέρω και τους δύο, γιατί άνθισαν ο ένας στο κλίμα που διαμόρφωνε ο άλλος. Αλλά και οι μεταγενέστεροι σημαντικοί συνθέτες, που με ένα βαθύ μουσικό συνδυασμό έγιναν συνομήλικοι των «γεννητόρων». Γιατί όλοι μαζί, μουσικοί γονείς, παιδιά, εγγόνια, δισέγγονα, ξαναποτίζουν το πολιτιστικό κλίμα. Γιατί τα παιδιά και τα εγγόνια, οι απόγονοι του «Έντεχνου», αναπτύσσουν μουσικά τους γεννήτορες.

Θα υπήρχε ανάμεσά τους και καλλιτεχνική αντιζηλία και κάποια αγωνία για τη μουσική πληθωρικότητα του άλλου. Αλλά αυτό είναι τέχνη. Να φωτίζεσαι από το καλλιτεχνικό μέγεθος που νομίζεις ότι σε απειλεί.

Με ενδιαφέρει η πολιτική διάσταση αυτού του μουσικού φαινομένου, δηλαδή εκτός της προσωπικότητας του Μίκη, της ανταλλαγής, της διάχυσης, της επιρροής και των ιδεών. Και πολιτική διάσταση δεν ήταν μόνο η ιδιότυπη Αριστερά που πρέσβευε ο Θεοδωράκης, ούτε οι συχνές πολιτικές προσχωρήσεις ή αποσκιρτήσεις του, αλλά αυτή η δύναμη του έργου, να στρογγυλοκάθεται και να καθορίζει το βίωμα του καθενός. Όχι μόνο τη μουσική συγκίνηση, αλλά τη μνήμη, τη νύχτα, τη λύπη του καθενός. Να νιώθει ο καθένας τη μουσική του Θεοδωράκη ως συνθεμένη μόνο για εκείνον, για τη προσωπική του τραγωδία, για τον προσωπικό του θρίαμβο. Ο Μίκης γινόταν έτσι και κοινόκτητος και ιδιοκτήτης ενός συλλογικού αισθήματος.

Δεν μπορεί να κριθεί μόνο αισθητικά όσο ως στοιχείο μιας πλατιάς και ελπιδοφόρας συνέγερσης. Αυτό ήταν η δύναμή του: ο συνειρμός, τα δίκτυα νοημάτων με τα οποία ιδρυόταν εντός σου.

Είναι γεγονός ότι όλοι «δεσμεύουμε» τα μουσικά μας ακούσματα και σε πολιτικές αποφάσεις. Οι εμπλεκόμενοι με την Αριστερά ιδίως. Πολιτικό γεγονός είναι ούτως ή άλλως προσωπικό γεγονός.

Όταν ήμουνα βρέφος, οι δικοί μου έβαζαν να ακούσω τους «Λιποτάκτες», σαν νανούρισμα. Με έπαιρνε ο ύπνος. Αργότερα κατάλαβα ότι το έργο ήταν πλέον μηχανισμός ανάκλησης του πατέρα μου και της μάνας μου. Ότι αποτελούσε μια προϋπόθεσή μου αυτό το λιτό έργο, σε ποίηση του αδελφού του. Τα κλειδιά και του «Άξιον Εστί» και του «Επιταφίου» και των «Επιφανίων», αλλά και του «Μεγάλου Ερωτικού» και των «Ορνίθων» του Μάνου και του έργου των σημαντικών του έντεχνου και του Ντεσάου και του Βάιλ και του Άισλερ και του Μπερλιόζ και του Μάλερ και του Έλινγκτον και του Σοστακόβιτς και τόσων άλλων, τα κρατούσαν οι «Λιποτάκτες».

Αυτός ο κρυμμένος ιστός προετοίμαζε μια ενότητα βαθύτερη και οριστικότερη: ας πούμε, την αγάπη.

Δημήτρης Σεβαστάκης

Εφημερίδα Η ΑΥΓΗ, 5 Σεπτεμβρίου 2021.

Mikis Theodorakis & Zülfü Livaneli - Together!

 

Album: Together! Live from Berlin, 1997

The concert in Berlin was not the first I have done with Zülfü Livaneli. Late last summer, however, as we decided on this tour, a climate of extreme war willingness and hysteria dominated in our countries, like never before. The raging preachers of hatred, who have been and will be tirelessly supported by the mass media with the backing of the international arm dealers, played a part on both sides. We had to react to that. I find it absolutely insane that the years go by and our two people waste billions of dollars buying deadly weapons, on the pretext of mutual deterrence, instead of applying the national wealth to economic & social development. Many Turks and Greeks have to leave their beautiful countries and live elsewhere as immigrant workers because our societies are forced into economic bloodletting by this armaments mania. The financially weak countries, Greece and Turkey, help the richer ones to get even richer while reducing themselves to even worse poverty. The rulers in our two countries have learned to be subjects to foreign interests, which systematically stir up conflict between our two peoples in order to get an even better grip on us. It could happen, however, that sometime or another, one of this artificially created crisis will turn into a heated confrontation with unforeseeable consequences for our two peoples. We want to speak out against such a development with our concerts, songs and protest and also to make the matter of peace a matter for both our peoples.

Mikis Theodorakis

Μελοποιημένα ποιήματα του Γιάννη Ρίτσου από τον Μίκη Θεοδωράκη - καλλιτεχνική επιμέλεια Θάνου Μικρούτσικου

Μελοποιημένα ποιήματα του Γ. Ρίτσου από τον Μ. Θεοδωράκη - καλλιτεχνική επιμέλεια Θ. Μικρούτσικου

Ο μεγάλος μουσικοσυνθέτης Θάνος Μικρούτσικος τίμησε με ένα αφιέρωμα-συναυλία τη μελοποιημένη ποίηση του Γ. Ρίτσου, συμπεριλαμβάνοντας σε αυτό το καταπληκτικό πρόγραμμα μελοποιήσεις του Μ. Θεοδωράκη, καθώς και των Χρήστου Λεοντή, Νίκου Μαμαγκάκη, Μάριου Τόκα, Μάνου Λοΐζου και του ίδιου του Θ. Μικρούτσικου.

Το αφιέρωμα, που έγινε στο πλαίσιο του Φεστιβάλ 100 χρόνια ΚΚΕ - 50 χρόνια ΚΝΕ, το 2018 είχε την καλλιτεχνική επιμέλεια του Θ. Μικρούτσικου και συμμετείχαν ο Γιώργος Νταλάρας, ο Γιάννης Κότσιρας, ο Δημήτρης Κανέλλος, ο Μίλτος Πασχαλίδης, ο Κώστας Θωμαΐδης και η Ρίτα Αντωνοπούλου.

Στη συναυλία παρουσιάστηκαν, μεταξύ άλλων, τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη από τον «Επιτάφιο», τη «Ρωμιοσύνη» και τα «18 Λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας».

902.gr

Ο αποχαιρετισμός του Δημήτρη Κουτσούμπα στον Μίκη Θεοδωράκη

Ο αποχαιρετισμός του Δημήτρη Κουτσούμπα στον Μίκη Θεοδωράκη

«"Βροντάνε στράτες κι αγορές" μετά την είδηση του χαμού σου, αγαπημένε μας Μίκη.

Πλήθος ανθρώπων από όλες τις ηλικίες, απ’ όλες τις γενιές βρίσκονται τις τρεις αυτές μέρες εδώ για να σε αποχαιρετήσουν.

Σεμνά, μα όχι βουβά.

Με τα τραγούδια σου σε αποχαιρετάμε, όπως αξίζει σε εκείνους που λεβέντικα ροβόλησαν τον κόσμο.

Και ένας ψίθυρος περνά από στόμα σε στόμα: "Χωρίς τον Μίκη θα ήμασταν αλλιώς".

Και έτσι είναι. Χωρίς εσένα θα ήμασταν αλλιώς.

Φράγμα μεγαλόπρεπο στη λήθη, ένα δοξαστικό στην εποποιία του λαού μας τον 20ό αιώνα είναι το έργο σου.

Αποστόμωσε όσους προσπαθούν να μαυρίσουν τη μνήμη της, διόρθωσε τα ψέματα, έκανε έναν ολόκληρο λαό να νιώθει περηφάνια για την κληρονομιά του και θαυμασμό για εκείνους που με τον αγώνα τους την τιμούν και προσπαθούν να τη μεγαλώσουν.

Ορμητική, επαναστατική, φλογισμένη από το πάθος, μια κατάφαση είναι η μουσική σου ότι ο κόσμος μας χρειάζεται και μπορεί ν’ αλλάξει.

Με το αστραφτερό σπαθί της, εκτοπίζοντας τον φόβο, την ηττοπάθεια, την αδιαφορία, σαλπίζει νέο ξεκίνημα, πυρπολεί τα όνειρα, "πολιορκεί το «κοίταζε τη δουλειά σου»", γεμίζει με ήλιο τις καρδιές.

Μας έδειξες τη δύναμη του ελληνικού λαού, τη δύναμη των λαών του κόσμου.

Χωρίς αμφιβολία ήξερες καλά να εδραιώνεις την πίστη πως το δίκιο, η ειρήνη, η ευτυχία είναι πράγματα κατορθωτά.

Όσο ρωμαλέα και στιβαρά αναμετριέται η Τέχνη σου με την αδικία, τόσο τρυφερά και απαλά ξέρει να θωπεύει τα όμορφα και τα καλά στη ζωή και τον κόσμο.

Έσμιξες "τους τρανούς αητούς με τους χρυσούς αγγέλους", μαθαίνοντάς μας πως για να είσαι δυνατός, πρέπει να είσαι ευαίσθητος.

Με ιερή αφοσίωση καλλιέργησες αυτή την ευαισθησία μας, μας έμαθες πως μέσα στις καταιγίδες μπορούμε να κρατηθούμε από ένα λουλούδι.

Είχες εμπιστοσύνη στο λαό.

Πίστευες, κι όχι άδικα, πως μόνο ο λαός μπορεί να κατανοήσει και να κατακτήσει τα ανώτερα δημιουργήματα του ανθρώπου, τέτοια όπως η Τέχνη, η Ποίηση, η Μουσική.

Αρκεί να του δώσει κάποιος τα κλειδιά.

Γι’ αυτό δεν μελοποίησες μόνο έξοχα τον ποιητικό λόγο, χωρίς να τον προδίδεις. Τον αναδημιούργησες και τον παρέδωσες με εκείνη τη μορφή που μπαίνει κατ’ ευθείαν στη λαϊκή ψυχή.

"Έφερες την ποίηση στο τραπέζι του λαού, πλάι στο ποτήρι και το ψωμί του", όπως έγραφε για σένα ο Γιάννης Ρίτσος.

Δεν είναι μόνο ο "Επιτάφιος", η ανεπανάληπτη αυτή συνομιλία της μουσικής σου με την ποίηση του Ρίτσου, που μέσα και από τις συγκλονιστικές ερμηνείες του Μπιθικώτση και του Χιώτη, έγινε ένας διαχρονικός λαϊκός θρήνος και ύμνος μαζί στον θάνατο που γονιμοποιεί το μέλλον.

Πέτυχες να μιλήσεις με την υψιπετή ποίηση στη λαϊκή ψυχή, ακόμα και μέσα από απαιτητικές και ασυνήθιστες στο λαϊκό αυτί μουσικές φόρμες, όπως αυτές

- στο "Άξιον Εστί" του Ελύτη,

- στο "Επιφάνεια - Αβέρωφ" του Σεφέρη,

- στο "Πνευματικό Εμβατήριο" του Άγγελου Σικελιανού,

- στο "Κάντο Χενεράλ" του Πάβλο Νερούδα κ.ά.

Δίχως άλλο, χωρίς εσένα οδηγητή και πρωτεργάτη αυτής της νέας Τέχνης, η μουσική θα ήταν αλλιώς.

Βαθύς ποταμός, ακόμα ανεξερεύνητος είναι το έργο σου.

Σ’ αυτό συνυπάρχουν όλα σχεδόν τα είδη της μουσικής:

Από τους λαϊκούς δρόμους και το δημοτικό τραγούδι ως την αρχαία τραγωδία, το βυζαντινό μέλος, τη συμφωνική μουσική, το κλασικό τραγούδι, τα ορατόρια.

Σου το χρωστάμε, λοιπόν, να φροντίσουμε να ανοιχτούν διάπλατα στον κόσμο όλοι οι θησαυροί της μουσικής σου.

Σου το χρωστάμε να συνεχίσουμε να διεκδικούμε το μεγάλο όνειρό σου να φτάσουν στο λαό οι θησαυροί σε όλη την ιστορία της μουσικής, μέχρι αυτό ατόφιο να εκπληρωθεί σε μια ανώτερη μορφή κοινωνίας, όπου όλα τα μέλη της θα μπορούν να κατανοούν και να απολαμβάνουν την Τέχνη. Ακόμα και το πιο δύσκολο και αφηρημένο είδος της, τη μουσική, αυτή την τέχνη που από μικρό παιδί, από τότε που πρωτοάκουσες την 9η Συμφωνία του Μπετόβεν, σου πήρε το μυαλό και σ’ έκανε να βλέπεις με τα μάτια της τον κόσμο.

"Οι αγώνες και η μουσική είναι τόσο δεμένα πια μέσα μου, ώστε δεν μπορώ να φανταστώ ούτε αγώνες χωρίς τραγούδι, ούτε τραγούδι χωρίς αγώνα", έλεγες.

Σ’ όλη τη ζωή σου με το ένα χέρι κρατούσες το τουφέκι και με το άλλο τις παρτιτούρες σου.

Και αυτό δεν είναι αλληγορία.

Μέχρι και στη Μακρόνησο, σ’ αυτόν τον εφιαλτικό τόπο των μαρτυρίων, εσύ έγραφες μουσική.

Εκεί έγραψες και το πρώτο συμφωνικό έργο σου, τη Συμφωνία για τη Μακρόνησο.

Εκεί κατάλαβες πόσο ευεργετική είναι η δημιουργία, όταν πρέπει να αντέξεις τον πόνο και την κτηνωδία, πόσο ευγενική γίνεται για τους γενναίους, αυτούς που μένουν όρθιοι και δεν χαμηλώνουν το βλέμμα τους.

Στο ερώτημα για ποιον δημιουργείς, πάντα απαντούσες: Για το λαό.

"Και όταν ακόμα συνθέτω συμφωνικά έργα πάντοτε έχω στο νου μου το λαό. Φιλοδοξώ να γίνω κατανοητός από τους απλούς εργαζόμενους ανθρώπους, γιατί έχω πίστη ότι αυτοί αποτελούν τη βασική δύναμη που σπρώχνει μπροστά την Ιστορία", είχες δηλώσει όταν σου απονεμήθηκε το βραβείο Λένιν.

Κι έπειτα πάλι συνήθιζες συχνά να επαναλαμβάνεις πως "Ό,τι φτιάξαμε το πήραμε από το λαό και στο λαό το επιστρέφουμε".

Και δεν ήταν σεμνοτυφία.

Είχες βαθιά συνείδηση ότι για το προσωπικό καλλιτεχνικό σου επίτευγμα, σπουδαίο ρόλο έπαιξε η εποχή σου, ότι στον ιδιαίτερο τρόπο της τέχνης σου, αντανακλούσαν οι πράξεις του λαού.

Αυτό άλλωστε είναι το μυστικό της μεγάλης, της αληθινής Τέχνης, της Τέχνης που συλλαμβάνει τον σφυγμό της εποχής και αφουγκράζεται το επερχόμενο.

Να αντλεί τη δύναμή της από την ανθρωπιά, από τα βάσανα, τους καημούς, τις μνήμες και τις ελπίδες του λαού και αυτή την ανθρωπιά να την επιστρέφει πάλι στους δημιουργούς της.

Μια βαθύτερη όμως συνείδηση της ανθρωπιάς: Τη συνείδηση της δύναμης, που μόνο ο άνθρωπος μέσα σε όλα τα πλάσματα διαθέτει, να υποτάσσει τον κόσμο γύρω του στην ανάγκη του για δίκιο και ευτυχία, να τον μετασχηματίζει στα μέτρα του.

Έτσι, γράφοντας για τον δικό σου λαό, είδες τη μουσική σου να σπάει τα σύνορα της χώρας, καθώς η γλώσσα της έχει την οικουμενικότητα από τα κοινά βάσανα, τις ελπίδες, τα οράματα "όλων των τίμιων ανθρώπων της Γης που αγωνίζονται ενάντια στην τυραννία, τη βία και την εκμετάλλευση", αγγίζει τις καρδιές όλων των λαϊκών ανθρώπων ανεξάρτητα από εθνικότητα, γλώσσα, θρησκεία, φυλή.

Γι’ αυτό δεκάδες συλλυπητήρια μηνύματα καταφτάνουν αυτές τις μέρες από όλες της γωνιές της Γης από Κομμουνιστικά, από Εργατικά Κόμματα, από πολλές άλλες προοδευτικές οργανώσεις από όλες τις ηπείρους.

Από κείνους που νιώθουν σαν να έχασαν έναν δικό τους άνθρωπο.

"Ο καλλιτέχνης που ζει και δημιουργεί μέσα στην πάλη, εξασφαλίζει ξεχωριστή θέση για το έργο του", δήλωνες.

Και πράγματι το έργο σου έκανε θρύψαλα τον μύθο ότι η δέσμευση καταστρέφει την Τέχνη.

Το έργο σου είναι τρανή απόδειξη ότι η μεγάλη Τέχνη είναι πάντα πολιτική, είτε το γνωρίζει είτε δεν το γνωρίζει ο δημιουργός της.

Πίστευες ακλόνητα πως η συμμετοχή σου στη λαϊκή δράση ήταν αυτή που "έδινε ρεύμα", που "έβαζε φωτιά" στη δημιουργία σου, πως δεν αρκεί ο καλλιτέχνης μόνο με το έργο του να είναι κοντά στο λαό, αλλά και με την ίδια του τη ζωή.

"Να μην ξεχωρίζει τη ζωή του από τη ζωή του εργαζόμενου, από τη ζωή του πρωτοπόρου λαϊκού αγωνιστή", "να είναι ένας απλός στρατιώτης στην ακατάβλητη στρατιά των λαϊκών ανθρώπων" που μάχονται για τη ζωή.

Δικά σου τα λόγια.

Έτσι, πορεύτηκες κι εσύ μαζί με τους αδικημένους σε δρόμους που έκαιγαν.

Από νωρίς "πήρες του ήλιου το δρόμο, κρεμώντας τη λύρα τη δίκαιη στον ώμο", για το λαό μας, για όλους τους λαούς, ως άλλος Σολωμός, ως άλλος βάρδος της ελευθερίας, με όλα τα προτάγματα της δικής μας εποχής.

Από 17 κιόλας χρονών οργανώθηκες στο ΕΑΜ και λίγο μετά στο ΚΚΕ, παίρνοντας μέρος στην Εθνική μας Αντίσταση.

Τον Δεκέμβρη του ΄44 πολέμησες στη Μάχη της Αθήνας, με τον 1ο Λόχο του 1ου Τάγματος του Εφεδρικού ΕΛΑΣ.

Και ήταν τόση η περηφάνια σου για τη συμμετοχή σου σ’ αυτή την κορυφαία στιγμή της ταξικής πάλης στη χώρα μας, που πολλά χρόνια αργότερα θα πεις πως "αν υπήρχε επιτύμβιο επίγραμμα που θα επιθυμούσες να χαραχτεί στον τάφο σου, θα ήταν: Πολέμησε τον Δεκέμβρη".

Μετά την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού, μοιράστηκες με τους συντρόφους σου τις άγριες διώξεις του αστικού κράτους εξόριστος στην Ικαρία και έπειτα στη Μακρόνησο όπου βασανίστηκες φρικτά.

Εκεί είναι, με τα δικά σου λόγια, που έσπασε το "εγώ" και έγινε τελεσίδικα "εμείς".

Στη συνέχεια αγωνίστηκες μέσα από την ΕΔΑ και τους Λαμπράκηδες για την κοινωνική και πολιτιστική αναγέννηση, ενώ "πλήρωσες" με νέες δοκιμασίες, φυλακές και εξορίες την παράνομη δράση σου ενάντια στη δικτατορία των συνταγματαρχών το 1967.

Με τις αμέτρητες συναυλίες σου στο εξωτερικό μέχρι την πτώση της δικτατορίας μετέφερες σε όλο τον κόσμο το μήνυμα της αντίστασης και της λευτεριάς, και έπειτα σε όλη την Ελλάδα.

Τα τραγούδια σου, που τα λέγαμε μυστικά όλα τα μαύρα εκείνα χρόνια, κατέκλυσαν τα πάντα, τις ταβέρνες, τα γιαπιά, τα σχολειά, τα Πανεπιστήμια, τις εκδρομές, τις συντροφιές, τις διαδηλώσεις.

Στις συγκλονιστικές συναυλίες σου και στα Φεστιβάλ της ΚΝΕ, μέσα σε μια μέθεξη της μουσικής σου με τον κόσμο, αποθεωνόταν η πίστη πως με τους αγώνες μας θα αλλάξουμε τον κόσμο για να ξημερώσει ένα καλύτερο αύριο.

Τα χρόνια αυτά έδωσες τη μάχη ως υποψήφιος του ΚΚΕ για το Δήμο της Αθήνας, ενώ το 1981 και το 1985 ως βουλευτής του Κόμματος υπερασπίστηκες τα δικαιώματα των εργαζομένων, του λαού. Από κάθε μετερίζι στη σκέψη σου πρυτάνευε ο αγώνας για την "ενότητα των Ελλήνων".

Πολύπλευρος και πολυτάλαντος, διανοούμενος καθώς ήσουν, δεν περιορίστηκες στη μουσική, αλλά με το χαρισματικό λόγο σου έγραψες ένα σωρό βιβλία εκείνα τα χρόνια.

Το ξεχωριστό, όμως, στην περίπτωσή σου είναι ότι η καλλιτεχνική ιδιοφυΐα σου συναντήθηκε με μια προσωπικότητα ανήσυχη και άγρυπνη, που ένιωθε πάντα την ανάγκη να ξεπερνά τον εαυτό της.

Έτσι συνέχιζες μέχρι το τέλος να δίνεις το "παρών" σε όλες τις κρίσιμες στιγμές που ακολούθησαν, παίρνοντας το μέρος της αλήθειας και της δικαιοσύνης.

Μετά την ανατροπή του σοσιαλισμού και τη νίκη της αντεπανάστασης στη Σοβιετική Ένωση και τις άλλες σοσιαλιστικές χώρες, δεν λύγισες.

"Κι όμως σταθήκαμε όρθιοι κι αυτό δεν πρέπει να το ξεχνάμε ποτέ, πως το οφείλουμε στα δάκρυα και τις θυσίες αυτών των χιλιάδων και χιλιάδων πρωτοπόρων αγωνιστών που έπεσαν ακολουθώντας τις σημαίες και τα λάβαρα με το κόκκινο αίμα, που φλόγιζαν, εξακολουθούν να φλογίζουν, τις καρδιές όσων πάλευαν και παλεύουν για την ελευθερία, την ειρήνη, το δίκαιο, τα δικαιώματα του λαού μας και όλων των λαών της Γης», είχες πει τότε.

Σταθερά στις επάλξεις του διεθνισμού, ασταμάτητα υποστήριζες την αδερφική φιλία του ελληνικού με τον τούρκικο λαό και το δίκαιο αγώνα του Παλαιστινιακού λαού.

Πολεμώντας "τους λύκους που διψούν για αίμα και σεργιανούν στην περιοχή μας", διοργάνωσες το 1999 την ιστορική συναυλία με τη συμμετοχή όλων των μεγάλων Ελλήνων τραγουδιστών ενάντια στην ιμπεριαλιστική επέμβαση και τους βομβαρδισμούς στη Γιουγκοσλαβία και καταδίκασες, με τις ξεκάθαρες δημόσια εκφρασμένες θέσεις σου τις κρίσιμες στιγμές τα "τσακάλια του αντικομμουνισμού", όπως τα ονόμασες, τα αντικομμουνιστικά μνημόνια του Συμβουλίου της Ευρώπης και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, την ανιστόρητη εξομοίωση "των θυμάτων με τους θύτες, των εγκληματιών με τους ήρωες, των κατακτητών με τους απελευθερωτές και των ναζιστών με τους κομμουνιστές".

Παρών δήλωσες και στη δίκη της εγκληματικής, ναζιστικής οργάνωσης Χρυσής Αυγής.

Παρών και στο δίκαιο αγώνα του λαού μας για την κατάργηση των μνημονίων και όλων των αντεργατικών εφαρμοστικών νόμων τους.

Η αλήθεια είναι, όπως και γνωστό σε όλους, πως δεν συμφωνούσαμε πάντα με τις πολιτικές πρωτοβουλίες σου, όμως αυτό που μένει, το υστερόγραφο της δόξας, είναι η τεράστια παρακαταθήκη του έργου σου και η πολιτική διαθήκη που μας άφησες, "σβήνοντας τις λεπτομέρειες" και κρατώντας τα "Μεγάλα Μεγέθη".

Το ότι "τα πιο κρίσιμα, τα δυνατά, τα ώριμα χρόνια σου τα πέρασες κάτω από τη σημαία του ΚΚΕ".

Δεν σε αποχαιρετούμε σύντροφε Μίκη, γιατί εσύ δεν έφυγες.

Μέσα στις φλέβες μας είσαι. Θα ’σαι για πάντα μέσα σ’ όλα εκείνα που γι’ αυτά πολέμησες, θα ’σαι για πάντα σ’ όλους τους ποταμούς του κόσμου.

Κι όταν "θα πάρουν τα όνειρα εκδίκηση" και γύρω μας θα λάμπει η λιόλουστη ζωή θα είσαι κι εσύ, τρανός, όπως πάντα, στις μεγάλες στιγμές, παρών.

Γιατί το έργο σου έγινε ελπιδοφόρος αναγεννητικός "ανάκουστος κελαηδισμός" για τον ελληνικό λαό, για όλους τους λαούς, στη σύγχρονη ιστορική εποχή της ανατολής της νέας κοινωνίας χωρίς εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο. Για την Ελευθερία σε όλες της τις μορφές: Πνευματική, ηθική, πολιτική, κοινωνική, για την πλήρη, αληθινή ελευθερία.

Στο φέρετρό σου σηκώνεται, υψώνει τη γροθιά της "κι αντριεύει και θεριεύει" η Ελλάδα!

Σύντροφε Μίκη,

Είσαι "φως που πατεί χαρούμενο τον Άδη"!

Φως επαναστατικό "στην κορφή του Ολύμπου αριστερά"… Φως που "ολούθε λαμπυρίζει", όπως έγραψαν αυτές τις μέρες γερμανικές εφημερίδες.

Ένα "φως που καίει". "Τέκνο της ανάγκης κι ώριμο τέκνο της οργής"!

Όπως ήθελες θα γίνει, όπως το προδιέγραψες με την πολιτική διαθήκη σου "στους μεγάλους δρόμους κάτω από τις αφίσσες", με τα αθάνατα τραγούδια σου.

Θα τον "σηκώσουμε τον ήλιο πάνω από την Ελλάδα". Θα τον "σηκώσουμε τον ήλιο πάνω από τον κόσμο".

Όταν απόψε το πλοίο θα σαλπάρει από τον Πειραιά για να διασχίσει τα γαλάζια νερά της ελληνικής θάλασσας για να σε οδηγήσει στην τελευταία σου κατοικία, στον τόπο καταγωγής σου, στο Γαλατά Χανίων, στην αγαπημένη σου Κρήτη, σύμφωνα με την επιθυμία σου, όλη η Ελλάδα θα σε συνοδεύει με τα τραγούδια σου.

Γιατί για σένα, για να δανειστούμε στίχους από το μεγαλείο του Σολωμού, "ο ουρανός καμάρωνε κι η γη χειροκροτούσε"…

Αθάνατος Μίκη!».

Νότης Μαυρουδής: Σκόρπιες σκέψεις για τον απόντα Μίκη

Σκόρπιες σκέψεις για τον απόντα Μίκη

Πώς θα μπορούσαμε να συμβιβαστούμε με έναν τέτοιο θάνατο;

Παρότι είχαμε προς το τέλος του, την παρουσία του στο καροτσάκι, καταπτοημένο, κουρασμένο, με δύσκολη την φωνητική άρθρωση· ωστόσο ήταν ωσεί παρών και αυτό το είχαμε ως δεδομένο, το είχαμε αποδεχτεί. Τον θάνατο όμως; Την πλήρη απουσία; Το γεγονός τής μη ύπαρξης του σώματος, μάς έφερνε ταραχή… Να μην μπορεί να κινηθεί, να μιλήσει, να διευθύνει· ποιος; αυτός ο Ψηλορείτης!

Ναι, δεν ήταν αυτός ο Μίκης· ήταν όμως, επαναλαμβάνω, ωσεί παρών, όχι μόνο για όσους συνυπήρξαν στην ανανεωτική αστική κουλτούρα, από τα τέλη της δεκαετίας του ’50, με τον Επιτάφιο του Γιάννη Ρίτσου και κατά την περίοδο της μετεμφυλιακής Ελλάδας, αλλά και για εκείνους που δεν υπήρξαν συνοδοιπόροι του!

Εκείνη η χρονική στιγμή τού ’50, έμελλε να είναι η σπίθα που θα γινόταν φλόγα και η φλόγα φωτιά! Πύρινος λόγος ατομικής και κοινωνικής συνείδησης. Τα τραγούδια εκείνα προκάλεσαν μια ορμητική ενέργεια· δημιούργησαν μια θάλασσα μελωδιών, συμφωνικών έργων, κύκλους τραγουδιών, εν πάσει περιπτώσει, έθεσαν βάσεις για τη σύγχρονη ελληνική μελοποιία.

Η παρουσία του από εκείνη τη στιγμή υπήρξε κ α τ α λ υ τ ι κ ή, βάζοντας (μαζί με τον Χατζιδάκι) τα θεμέλια μιας νέας τραγουδιστικής αντίληψης, αλλά και πολιτισμικής αυτογνωσίας.

Θα γραφτεί με ξεχωριστή γραμματοσειρά το όνομά του στην Ιστορία του Ελληνικού Πολιτισμού και αυτό θα αποτελέσει μια εξαιρετικής ποιότητας αφορμή για να ξαναφέρουμε τα γεγονότα μπροστά μας. Ένα flashback που θα μας φέρει και πάλι πίσω, θεατές αυτή τη φορά, στην τότε Ελλάδα, με τις διώξεις για πολιτικά φρονήματα, τις εξορίες, τα φακελώματα, τις απαγορεύσεις, την αστυνομοκρατία, τις απαγορεύσεις, την τρομοκρατία εναντίον ολόκληρης της Αριστεράς, όλων των τάσεων, αλλά και της όποιας προσπάθειας για δημοκρατικό εκσυγχρονισμό τής χώρας.

Περασμένα – ξεχασμένα, θα μου πείτε, αλλά όλα αυτά και άλλα πολλά, δημιούργησαν την βασική ύλη για να δημιουργηθεί η μεταπολιτευτική Ελλάδα, με όσες αντιφάσεις συνεπάγεται…

Εκείνος ο Μίκης του τέλους τού ’50, έμελλε να σταθεί ο βράχος που πάνω του φυτρώνουν λουλούδια, αλλά και ο φάρος που φώτισε δρόμους και πορείες, για να πορευτούν οι μεταγενέστεροι…

Η προσφορά του Μίκη δεν μπορεί να περιοριστεί σε μια μουσικολογική μελέτη· πρέπει να αγγίξει και να ξεπεράσει τα της μουσικής. Με κύριο πώλο έλξης τον ίδιο και τον ομότεχνό του Μάνο Χατζιδάκι, θεμελίωσαν το νέο πνεύμα ενός πολιτισμού που είχε ανάγκη ε π α ν ε κ κ ί ν η σ η ς! Και εγένετο.

Οι δύο αυτές προσωπικότητες δημιούργησαν τ ο μ έ ς στον κορμό του ελληνικού τραγουδιού και γενικότερα του πολιτισμού, αλλάζοντας την μορφή του, εισάγοντας τον ποιητικό λόγο στην καθημερινότητα των απλών ανθρώπων· στη μουσική, έφεραν την αναδιάταξη των οργάνων στην ενορχήστρωση – συνοδεία των μελωδιών. Δημιούργησαν στιλιστικές συνδέσεις με τις λαϊκές ρίζες των παλαιών τραγουδιών από το ρεμπέτικο και το διαχρονικό παραδοσιακό τραγούδι. Θαρρείς και επέβαλαν νέες ενορχηστρωτικές ιδέες και όργανα.

Δημιούργησαν έ ρ γ α και όχι απλώς τραγουδάκια για να περνάμε τις ξέγνοιαστες ώρες… Η παρουσία τού Μίκη σήκωσε τόση πολιτιστική σκόνη στο πέρασμά του, ώστε να… σκεπάσει μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα τους τόσους συνθέτες τού επικρατέστερου αστικού τραγουδιού (το ελαφρό) τής εποχής. Μας έβαλε στο στόμα τον ποιητικό λόγο, όπως η μάνα το ζωογόνο της γάλα, ανεβάζοντας τον πήχη τής πνευματικής αναζήτησης σε μεγάλο τμήμα της λαϊκής επιθυμίας για ποιότητα ζωής και σύγχρονης ψυχαγωγίας.

Στις δύσκολες εκείνες εποχές της δεξιάς μισαλλοδοξίας και των συνεπειών της, ο Μίκης επέδειξε τόλμη και κάθετη αντίθεση απέναντι στο σύστημα της ανελευθερίας, προτείνοντας με επιμονή και πάντα, αντισυστημικές προτάσεις. Έγινε σύμβολο αγώνα που ξεπέρασε τα σύνορα. Έφτιαξε τη δική του φυσιογνωμία που απλώθηκε σε όλο το φάσμα τού αριστερού – προοδευτικού – ανανεωτικού κόσμου. Αποδείχτηκε πως η λαϊκή αποδοχή και αίγλη που είχε κερδίσει ήταν τόση που δεν μπόρεσε να την συγκρατήσει προς το τέλος της ζωής του, παρασυρόμενος σε πολιτικά νερά και χωράφια ακατάλληλα για εκείνον...

Δηλώνω ισόβιος θαυμαστής των έργων του από τότε που τον γνώρισα. Πάντα με εντυπωσίαζε η πολυπραγμοσύνη του, καθώς και το πνεύμα ελευθερίας που τον χαρακτήριζε. Ήταν ο πιο ο ι κ ο υ μ ε ν ι κ ό ς πνευματικός Έλληνας με στόχο να ενώνει και να προτείνει συναινέσεις και συμμαχίες. Ακόμα και οι μουσικές του πάντρευαν το νησιώτικο στοιχείο με το ρεμπέτικο, τις λαϊκές ρίζες, καθώς και τις Ρωσικές αλλά και βαλκανικές επιρροές, αρκεί να ένιωθε κάθε αεράκι που δρόσιζε την ψυχή του…

Προσωπικά, κρατάω κάποιες κατά περιόδους συνεργασίες και συζητήσεις μας. Μαζί με άλλους σπουδαίους ανθρώπους των Τεχνών και των Γραμμάτων, βίωσα την χρονική διαδρομή μου, μέσα στο περιβάλλον της δημιουργικής αναζήτησης και θεωρώ πως αυτή είναι και η π ε ρ ι ο υ σ ί α μου.

Κλείνοντας, θα ήθελα να ζητήσω από τις νεότερες γενιές να ψάξουν, να ερευνήσουν το έργο του Μίκη. Θα ανακαλύψουν ένα αεικίνητο και πάντα ζωντανό πνεύμα τού πολιτισμού μας, έναν Ευπατρίδη χρήσιμο για πάντα…

Νότης Μαυρουδής

(7/9/2021)

Μίκης Θεοδωράκης: "Κι εγώ νοιώθω Ικαριώτης"

 

Ικαρία, 1999, αρχείο Λεωνίδα Βαρδαρού

Η Έρη Ρίτσου για τον Μίκη Θεοδωράκη (2008)

 

«Είχαμε τη χαρά, με τη μουσική του Μίκη να έχουμε ο καθένας μας στο σπίτι του την ελληνική ποίηση, κι αυτό το χρωστάμε στον Μίκη και το λέμε κάθε φορά και δεν θα πάψουμε να το λέμε γιατί ήταν ό,τι πιο σημαντικό συνέβη στην κουλτούρα μας τα τελευταία 40 χρόνια. Μέχρι τότε ο καθένας έπαιρνε το βιβλίο της ποίησης και το διάβαζε κατά μόνας ή βρισκόταν μια παρέα νεαροί, φοιτητές, με ανησυχίες, και διάβαζαν. Και ξαφνικά η μουσική του Μίκη έβαλε την υψηλή ποίηση μέσα στα σπίτια, στις ταβέρνες, στα γλέντια μας, στους χορούς μας - κι αυτό μας άνοιξε δρόμους. Κι αυτό το χρωστάμε στον Μίκη και τον ευχαριστούμε γι’ αυτό».

Έρη Ρίτσου

Η Καλλιόπη Βέττα αποχαιρετά τον Μίκη Θεοδωράκη

«Ο Μίκης Θεοδωράκης μας άφησε μια σπουδαία κληρονομιά: το απαράμιλλο καλλιτεχνικό έργο και την αστείρευτη θέληση του για ανεξαρτησία και αλληλεγγύη»

«Ο Μίκης Θεοδωράκης έφυγε σήμερα από κοντά μας, βυθίζοντας όλη την χώρα, όλο τον κόσμο, σε θλίψη και στεναχώρια.

Ωστόσο, ο Μίκης, σε όλη τη ζωή του φρόντισε με το έργο και την παρουσία του να μας χαρίσει απλόχερα πρωτόγνωρες συγκινήσεις και καθηλωτικά μουσικά έργα που άφησαν το στίγμα τους στον παγκόσμιο Πολιτισμό.

Παράλληλα, με τη στάση του, δίδαξε έμπρακτα την ελευθερία, την επιμονή, την ακεραιότητα, την αλληλεγγύη και την ανεξαρτησία.

Ήταν, είναι και θα είναι ένα πρότυπο για όλους μας, μια τεράστια καλλιτεχνική φυσιογνωμία, μια παγκόσμια προσωπικότητα που σημάδεψε όλον τον εικοστό αιώνα.

Οι οικείοι, οι φίλοι, οι συνεργάτες κι οι συνοδοιπόροι του, κλαίμε και θρηνούμε για την απώλεια του σπουδαίου μας δημιουργού.

Για μένα, η πολύχρονη συνεργασία μαζί του ήταν ένα μάθημα ζωής: διδάχτηκα και αγάπησα τον ιδιοφυή καλλιτέχνη Μίκη Θεοδωράκη ο οποίος μου άνοιξε δρόμους, με εμπιστεύτηκε και μου έδωσε την ευκαιρία να ερμηνεύσω τα έργα του σε όλο τον κόσμο.

Αιωνία σου η μνήμη, Μίκη.

Δεν θα σε ξεχάσω ποτέ, δεν θα σε ξεχάσουμε ποτέ».

Καλλιόπη Βέττα

Γιοβάννα: "Ο Μίκης ήταν σταθμός. Μπροστάρης. Αφύπνιση"

Ήρθε η μέρα, η ώρα του. Ο Μίκης έφυγε. Γύρισε στο σπίτι του, στον Ουρανό. Ήρθε με την εντολή να θυμίσει στην Ελλάδα το δρόμο της, την αποστολή της. Να την ξυπνήσει, να της θυμίσει ποια είναι. Μια Ελλάδα πανέμορφη που καθημερινά, εμείς, τη ντύνουμε με κουρέλια, την πήρε την έβαλε στα φτερά του και τη γύρισε στον κόσμο, την έσπειρε στην Οικουμένη.

Πριν δυο τρία χρόνια, πήγα να τον δω στον τρίτο όροφο των λίγων τετραγωνικών του σπιτιού του, πίσω και πολύ κοντά στην Ακρόπολη. Μεγαλοπρεπής στη μαύρη και βαριά δερμάτινη πολυθρόνα του, με τα κάτασπρα μαλλιά του ανυπότακτα πάντα, να ανεμίζουν όπως τα χέρια του όταν διηύθυνε τις ορχήστρες, μου προξένησε δέος. Δεξιά κι αριστερά του δυο μικρά τραπεζάκια με τα όσα θα χρειαζόταν, κάποιος που δεν ήταν εύκολο να μετακινηθεί. Μια μεγάλη τηλεόραση μπροστά του, στερεοφωνικά, μεγάφωνα και έπιπλα στο χρώμα του έβενου, απόλυτα ταιριασμένα με το εσωτερικό περιβάλλον, ακριβή δείγματα της προσωπικότητάς του. Πίσω του, σε ψηλότερο επίπεδο, το πιάνο. Παντού βιβλία, δίσκοι. πίνακες. Στο απόγειο της πνευματικότητάς του, μια κυκλική τεράστια τζαμαρία αντί για τοίχο, του πρόσφερε μια μοναδική θέα. Μια θέα που ταίρι της, εκτός από εκείνον δεν θα υπάρξει πια στον κόσμο: Πεύκα έξω, μόνο πεύκα, που από τις μαύρες, μέσα στη νύχτα, κορφές τους αναδυόταν πάμφωτος, περίλαμπρος ο Παρθενώνας. Δεν θα ξεχάσω ποτέ, την αρμονία ψυχής και πνεύματος που δέχθηκαν τα μάτια μου.

Ο Μίκης ήταν σταθμός. Μπροστάρης. Αφύπνιση. "Είμαστε Έλληνες! Γυρίστε επιτέλους να το δείτε" μας φώναξε με την πρώτη του νότα. Με την καταλυτική του μουσική αλλά και τη γενικότερη παρουσία του, δίδαξε την παράδοσή μας στη νεολαία μας, στην Υφήλιο απ άκρου εις άκρον. Την ψυχή και το Ελληνικό Πνεύμα ταξίδεψε, τα κληροδότησε. Μας χάρισε, κι ας μη γελιόμαστε, ένα ακόμα Νόμπελ.

Εμείς, της δημιουργικής εποχής του, τον ζήσαμε και ήταν δώρο από ψηλά. Πρώτος - μαζί κι ο Χατζιδάκις - έβαλε την Ποίηση στα στόματα του λαού. Με τις ώρες δίδασκε τη γλώσσα της στους λαϊκούς τραγουδιστές πριν την τραγουδήσουν με τη μουσική του.

Ήμουν κι εγώ από τους τραγουδιστές που έπρεπε να μάθουν τη ρίζα τους. Να τη μάθω και να την προσκυνώ. Όλους μας δίδαξε. Άνοιξε πόρτες, άνοιξε παράθυρα ζωής που ήταν κλειστά κι έστησε σκάλα για να ανέβει ο λαός μας όλο και ψηλότερα, τραγουδώντας στους δρόμους, στις ταβέρνες, στο σπίτι του, τους μεγάλους ποιητές

Είχα την τύχη να συνεργαστώ μαζί του, σε συναυλίες, Κι είχα την τύχη να μου εμπιστευτεί το " Αν θυμηθείς το όνειρό μου" τη "Μυρτιά" το "ροδιά μου εσύ τετράκλωνη" που πρώτη εγώ τραγούδησα στην Ελλάδα. Τώρα που έχω λαξευτεί στο τελικό μου σχήμα, μπορώ να καταλάβω τι μας έδωσε. Κλαίω.

Έφυγε. Άλλος ένας αετός, μάζεψε τα φτερά του. Δεν έπεσε στη γη. Ανελήφθη. Όμως δεν είμαστε μόνοι. δεν μας άφησε χαμένους στους ορίζοντες. Όταν τραγουδάμε συνειδητά το έργο του γινόμαστε κι εμείς αετοί, κρατάμε το κόσμο μας στα χέρια μας. Ας τον κρατήσουμε. Σήμερα που η κάθε μέρα, μας πληγώνει με την ανικανότητα, την τυφλή, τη δόλια λόγω αρρώστιας για την εξουσία, δράση των κρατούντων, ας τραγουδάμε το "Είμαστε δυο, είμαστε τρεις" του Μίκη μας, κι ας κάνουμε τα όνειρά του, όνειρά μας για να έχουμε κι εμείς ένα Άξιον Εστί, στις αποσκευές μας.

Γιοβάννα

Η Μαρίζα Κωχ αποχαιρετά τον Μίκη Θεοδωράκη

Αγαπημένοι μου το πένθος για το Μίκη μας, μας φέρνει στο νου και άλλους αγαπημένους φίλους από την κοντινή μας άλλοτε συντροφιά.

Στη φωτογραφία δεξιά ο Κούνδουρος, ο Καμπανέλης, η Αγγελάκη Ρουκ, σήμερα ο Μίκης...

Η Γκέιλ-Χολστ, επιστήθια φίλη του Μίκη και θεματοφύλακας του έργου του, έρχεται σήμερα από τη Νέα Υόρκη για το τελευταίο αντίο.

Για μένα ετούτη η συντροφιά αγαπημένων ανθρώπων με φέρνει πιο κοντά στην αυτογνωσία. Το έργο τους θα φωτίσει πολλές γενιές.

Αύριο ημέρα του τελευταίου ασπασμού στο Μίκη μας.

Νιώθω ότι κάθε φορά που θα ακούγεται με όποιον τρόπο ένα τραγούδι του θα ακούγεται μέσα μας η φωνή του να δηλώνει παρόν.

Μαρίζα Κωχ

Ο Μίκης θα είναι πάντα παρών για όλους τους Έλληνες, όπου Γης. Ευλογημένοι εμείς που ζήσαμε, στις μέρες του και νοιώσαμε την αγάπη του, γι' αυτό που ονομάζουμε Πατρίδα και Αγώνας . Μέσα στον καταιγισμό των αναφορών και των εκδηλώσεων για τον ίδιο και το Έργο του, τα νέα παιδιά έχουν την ευκαιρία να καταλάβουν Ποιος ήταν και να πάρουν περήφανα τη σκυτάλη που τους άφησε, έτσι όπως δήλωσε ο ίδιος ότι την παραδίδει!

Μαρίζα Κωχ